Yuklangan fayl
DEEPFAKE_pkGaPK9.docx
DEEPFAKE VA SUN'IY INTELLEKT VOSITALARI ORQALI SODIR ETILAYOTGAN JINOYATLARGA QARSHI KURASHNING DOLZARB MASALALARI: O'ZBEKISTON KONTEKSTIDA XALQARO TAJRIBA TAHLILI
Xolliyeva Nilufar Otabek qizi,
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
magistratura tinglovchisi
E-mail: khollievalily@gmail.com
Telefon: +998917111232
Abstract
This article analyzes the exponential growth of cybercrimes committed via artificial intelligence and deepfake technologies in Uzbekistan, highlighting a 214% surge in cases between 2023 and 2025. The study demonstrates that Article 2781 of the current Criminal Code is inadequate for addressing these threats, as it focuses on "unauthorized access," whereas deepfakes are generated using open-source data. Empirical analysis of 28 cybercrime cases reveals that over 71.4% were terminated due to the "absence of corpus delicti". Drawing on international legal models, the paper proposes the introduction of a dedicated article into the Criminal Code for synthetic content creation, the integration of digital evidence verification (SHA-256 hash values) into Article 109 of the Criminal Procedure Code, and the launch of a national “Deepfake Monitoring” program. These reforms aim to reduce deepfake-related crimes by 70–80%.
Keywords: Deepfake, artificial intelligence, cybercrime, criminalization, comparative law, SHA-256, digital evidence.
Annotatsiya
Ushbu maqolada O‘zbekistonda sun’iy intellekt va deepfake texnologiyalari orqali sodir etilayotgan kiberjinoyatlarning keskin o‘sishi (2023–2025-yillarda 214 % o‘sish) va ularni jazolashdagi huquqiy muammolar tahlil qilinadi. Amaldagi Jinoyat kodeksining 2781-moddasi faqat "tizimga noqonuniy kirish" tamoyiliga tayanib, ochiq manbalar asosida yaratilgan generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontentni qamrab ololmasligi isbotlangan. Empirik tadqiqot natijalari deepfake bilan bog‘liq ishlarning 71.4% i "jinoyat tarkibi yo‘qligi" sababli to‘xtatilganini ko‘rsatdi. Xalqaro tajriba tahlili asosida JKga generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan axborot yaratganlik uchun alohida modda kiritish, JPK 109-moddasiga raqamli dalillarning hash-qiymatini (SHA-256) tekshirish metodikasini tatbiq etish va “Deepfake Monitoring” milliy dasturini joriy qilish taklif etiladi. Ushbu choralar kiberjinoyatchilikni 70–80 % ga kamaytirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: Deepfake, sun’iy intellekt, kiberjinoyatchilik, kriminalizatsiya, xalqaro tajriba, SHA-256, raqamli dalillar.
Аннотация
В данной статье анализируется резкий рост киберпреступлений в Узбекистане, совершенных с использованием искусственного интеллекта и дипфейков (рост на 214 % в 2023–2025 гг.), и исследуются системные пробелы в законодательстве. Доказано, что действующая статья 278-1 Уголовного кодекса, основанная на принципе «несанкционированного доступа», не способна охватить преступления, связанные с созданием синтетического контента из открытых источников. Эмпирическое исследование показало, что 71.4 % дел с элементами дипфейка прекращались за «отсутствием состава преступления». На основе анализа мирового опыта предлагается введение в УК отдельной статьи за создание вредоносного синтетического контента, внедрение методики проверки цифровых доказательств (SHA-256) в УПК и запуск госпрограммы «Deepfake Monitoring». Реализация данных мер позволит снизить уровень дипфейк-преступности на 70–80 %.
Ключевые слова: Дипфейк, искусственный интеллект, киберпреступность, криминализация, международный опыт, SHA-256, цифровые доказательства.
Kirish. Sun’iy intellekt va generativ algoritmlarning rivojlanishi insoniyat sivilizatsiyasi uchun “ikki pallali qilich” vazifasini o‘tamoqda. Bir tomondan, SI iqtisodiy samaradorlikni oshirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, milliy xavfsizlik va shaxs huquqlariga bevosita tahdid soluvchi “deepfake” fenomenini yuzaga keltirdi. O‘zbekiston Respublikasi JKga ko‘ra, Kodeksning asosiy vazifasi — shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlat manfaatlarini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlashdir. Biroq, kiberfazodagi evolyutsiya ushbu qo‘riqlanadigan obyektlarga nisbatan jiddiy xavf tug‘dirmoqda.
Muammoning dolzarbligi va statistik tahlil shundan iboratki, O‘zbekistonda SI vositasida sodir etilgan noqonuniy harakatlar soni 2023-yildagi 1129 tadan 2024-yilda 3553 taga yetib, 214% lik keskin o‘sishni ko‘rsatdi. 2025-yilning birinchi yarmi ichida deepfake elementlari mavjud bo‘lgan firibgarliklar oqibatida yetkazilgan zarar 2.6 trillion so‘mdan oshgan. Amaliyotda davlat arboblari nomidan soxta video-buyruqlar tarqatish yoki shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini kamsituvchi "nonconsensual" deepfake pornografiyasi kabi og‘ir holatlar ko‘paymoqda.
Tadqiqotning huquqiy tahlili va qonunchilikdagi nomutanosiblik shuni ko’rsatadiki, amaldagi Jinoyat kodeksining XX¹ bobi ya’ni "Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar" bilan bog’liq normalari, xususan 2781-modda va 2782-modda asosan "tizimga ruxsatsiz kirish" yoki "himoya choralarini ko‘rmaslik" tamoyillariga tayangan. Deepfake jinoyatlarining o‘ziga xosligi shundaki, jinoyatchi aksar hollarda hech qanday tizimni buzib kirmaydi, balki ochiq manbalardan, asosan ijtimoiy tarmoqlardan olingan biometrik ma’lumotlar asosida yangi generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontent yaratadi.
Jinoyat kodeksida mustahkamlangan qonuniylik prinsipiga ko‘ra, qilmishning jinoiyligi faqat Kodeks bilan belgilanishi shart. Ammo amaldagi normalarning tor talqini natijasida deepfake elementli ishlarning 71.4 % "jinoyat tarkibi yo‘qligi" vaji bilan to‘xtatilgan. Bu holat kodeksning javobgarlikning muqarrarligi prinsipiga tog’ridan tog’ri putur yetkazib, kiberjinoyatchilarga nisbatan huquqiy "immunitet" yaratmoqda, desak mubolag’a bo’lmaydi.
Shuni ta’kidlash lozimki, deepfake bilan bog‘liq ijtimoiy xavfli qilmishlarni tizimli ravishda kriminalizatsiya qilish uchun amaldagi moddalar strukturasini qayta ko‘rib chiqish yoki bo‘sh turgan raqamlar ostida yangi javobgarlik normalarini kiritish obyektiv zaruriyatdir.
Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston jinoiy qonunchiligini 2025–2030-yillardagi texnologik tahdidlarga moslashtirish, deepfake orqali sodir etiladigan tuhmat, firibgarlik va shaxsiy hayot daxlsizligiga tajovuzlar uchun maxsus malakalovchi belgilarni ilmiy asoslash hamda raqamli dalillarni (SHA-256 hash-qiymati) tekshirish metodikasini ishlab chiqishdan iborat.
Ushbu tadqiqot IMRAD va kengaytirilgan huquqiy sharh metodologiyasi asosida, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining axborot texnologiyalariga oid normalarini 2025-yilgi so‘nggi tahrirlar asosida dogmatik audit qilish, shuningdek, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Xitoy va Rossiya tajribasini qiyosiy-huquqiy tahlil etish orqali amalga oshirildi. Ishning empirik asosi IIV va sud arxivlaridan olingan statistik ma’lumotlar hamda aniq jinoyat ishlari tahliliga tayanib, yig‘ilgan ma’lumotlar NVivo, SPSS va ArcGIS Pro kabi zamonaviy dasturiy vositalar yordamida Pearson korrelyatsiyasi va Monte-Karlo simulyatsiyasi usullari bilan matematik qayta ishlandi. Tadqiqot doirasida soha ekspertlari bilan o‘tkazilgan intervyular orqali taklif etilayotgan qonunchilik islohotlarining hayotiyligi asoslanib, olingan natijalar kompleks usullar majmuasi yordamida milliy huquq tizimining kiberxavfsizlik sohasidagi prognoz ko‘rsatkichlari bilan muvofiqlashtirildi.
O‘tkazilgan kompleks tadqiqot natijasida O‘zbekistonda deepfake va sun’iy intellekt texnologiyalari orqali sodir etilayotgan jinoyatlarning bugungi holati, ularning tarkibiy elementlari va amaldagi jinoiy qonunchilik bilan mutanosibligi bo‘yicha tizimlashtirilgan xulosalar aniqlandi.
O‘zbekistonda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilayotgan jinoyatlar dinamikasi so‘nggi yillarda eksponensial tarzda o‘sib, kriminogen vaziyatning keskinlashuvini ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yildagi 1129 ta holat 2024-yilda 3553 taga yetib, qonunbuzarliklar soni qisqa vaqt ichida 214 foizga ortgani kuzatildi. Mazkur jinoyatlar oqibatida fuqarolarga yetkazilgan moddiy zarar miqdori 2025-yilning birinchi yarmidayoq 2.6 trillion so‘mdan oshib, iqtisodiy xavfsizlikka jiddiy tahdid solmoqda. Hududiy kesimda jinoyatlarning asosiy qismi internet infratuzilmasi rivojlangan Toshkent shahri, Samarqand va Andijon viloyatlari hissasiga to‘g‘ri kelishi ilmiy tahlil natijasida aniqlandi.
Kiberjinoyatlarni tahlil qilish natijasida deepfake texnologiyalari qo‘llaniladigan asosiy sohalarning aniq empirik tasnifi va ijtimoiy xavflilik darajasi ishlab chiqildi. Tadqiqot materiallari shuni ko‘rsatadiki, huquqbuzarliklarning salkam yarmi yaqin qarindoshlar qiyofasini klonlash orqali amalga oshiriladigan moliyaviy firibgarliklar hisoblanadi. Shaxsiy obro‘ga putur yetkazuvchi va shantaj xarakteridagi pornografik kontentlar bilan bog‘liq holatlarda jabrlanuvchilarning mutlaq ko‘pchiligi ayollar ekanligi alohida tashvishli holatdir. Shuningdek, siyosiy manipulyatsiya va davlat arboblari nomidan yolg‘on buyruqlar tarqatish orqali ijtimoiy barqarorlikka raxna solish tendensiyasi ham kriminologik jihatdan o‘rganildi.
Amaldagi Jinoyat kodeksining XX¹ bobi tahlili shuni ko‘rsatdiki, mavjud normalar deepfake vositasida sodir etiladigan zamonaviy jinoyatlarni huquqiy qamrab olishda yetarli darajada samarali emas. Hozirgi dispozitsiyalar asosan kompyuter tizimiga ruxsatsiz kirishga tayanadi, biroq deepfake ochiq manbalardagi ma’lumotlar asosida yaratilishi tizimli huquqiy bo‘shliqni yuzaga keltirmoqda. Kodeksning ichki tuzilishini saqlab qolgan holda, ushbu bo‘shliqni to‘ldirish uchun ilgari surilgan yangi moddaning kiritilishi zarurligi asoslab berildi. Ushbu huquqiy islohot texnologik murakkab jinoyatlarni aniq kvalifikatsiya qilish imkonini berib, axborot jamiyatida qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Bugungi kunda sud amaliyotida deepfake bilan bog‘liq ishlarning 70 foizdan ortig‘i jinoyat tarkibi yo‘qligi vaji bilan to‘xtatilib, javobgarlikning muqarrarligi prinsipi buzilishiga yo‘l qo‘yilmoqda. Protsessual qonunchilikda raqamli dalillarni tekshirishning aniq mexanizmlari, xususan, metadata va hash-qiymatlarini solishtirish tartibi qat’iy belgilab qo‘yilmagan. Dalillash jarayonidagi bunday texnik va huquqiy inqiroz kiberjinoyatchilar uchun o‘ziga xos "huquqiy immunitet" muhiti shakllanishiga zamin yaratmoqda. Shu bois, Jinoyat-protsessual kodeksining 109-moddasiga raqamli kriminalistika talablarini kiritish sud-tergov tizimi samaradorligini oshirishning yagona yo‘lidir.
O‘zbekiston kiberxavfsizlik reytingida ijobiy ko‘rsatkichlarga erishayotgan bo‘lsa-da, deepfake bo‘yicha maxsus qonunchilikning yo‘qligi milliy xavfsizlikning zaif nuqtasi bo‘lib qolmoqda. Xitoy va Yevropa Ittifoqi tajribasida bunday ishlarning sudda ko‘rilish darajasi mamlakatimizdagi ko‘rsatkichdan uch baravar yuqori ekanligi qonuniy bazaning mukammalligidan dalolat beradi. Tadqiqot natijalari milliy qonunchilikni 2026–2030-yillar davridagi ehtimoliy raqamli tahdidlarga moslashtirish kechiktirib bo‘lmas strategik vazifa ekanini isbotladi. Yakuniy xulosa sifatida, JKga yangi moddalarni joriy etish va raqamli dalillarni tekshirish metodikasini tasdiqlash davlatning kiberxavfsizlik salohiyatini tubdan mustahkamlaydi.
O‘zbekistonda deepfake jinoyatchiligining yiliga 214 foizli keskin o‘sishi nafaqat texnologik vositalarning ochiqligi, balki milliy huquqiy tizimning ushbu tahdidga nisbatan hali ham "reaktiv" holatda ekanligidan dalolat beradi. Global kiber-tahdidlarning qariyb yarmi generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan media elementlarini qamrab olayotgan bir davrda, mamlakatimizda bunday ishlarning sudgacha yetib borish darajasi bor-yo‘g‘i 28.6 foizni tashkil etmoqda. Huquqni muhofaza qilish amaliyotidagi ushbu uzilish jinoyatchilarda jazosizlik hissini shakllantirib, kiber-hujumlar ko‘lamini yanada kengaytirishga xizmat qilmoqda. Vaziyatni barqarorlashtirish uchun mavjud holatni shunchaki kuzatishdan voz kechib, faol va tizimli huquqiy profilaktika strategiyasiga o‘tish davr talabidir.
Xalqaro tajriba tahlili shuni ko‘rsatadiki, Xitoyning raqamli tamg‘alash va foydalanuvchilarni majburiy identifikatsiyalash modeli O‘zbekiston kiber-muhiti uchun eng samarali yechim bo‘lishi mumkin. AQShning "Take It Down Act" tajribasiga tayanib, platformalar zimmasiga noqonuniy generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontentni 24–48 soat ichida o‘chirish majburiyatini yuklash milliy xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi. Bunday choralar nafaqat shantaj qurboni bo‘layotgan ayollar huquqlarini himoya qiladi, balki mamlakatning xalqaro kiberxavfsizlik reytingidagi nufuzini mustahkamlaydi. Xorijiy muvaffaqiyatli modellarni milliy qonunchilikka adaptatsiya qilish deepfake orqali sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmishlarni jilovlashning strategik bosqichidir.
Jinoiy qonunchilikdagi tizimli bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida, generativ sun’iy intellekt vositalari yordamida qasddan generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan axborot yaratish va tarqatishni kriminallashuvchi taklif etilayotgan yangi norma - shaxsning qadr-qimmatini kamsitish yoki davlat manfaatlariga putur yetkazish maqsadida yaratilgan deepfake materiallari uchun 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutadi. Ayniqsa, voyaga yetmaganlarga nisbatan yoki davlat rahbari nomidan soxta ma’lumot tarqatish kabi og‘irlashtiruvchi holatlar uchun yanada qat’iy sanksiyalar belgilanishi shart. Ushbu moddaning joriy etilishi raqamli makonda sodir etiladigan murakkab jinoyatlarga nisbatan adolatli huquqiy baho berish imkonini yaratadi.
Masalan, deepfake orqali davlat arboblari nomidan soxta bayonotlar tarqatish holatlari nafaqat axborot tizimiga tajovuz, balki konstitutsiyaviy tuzum va jamoat xavfsizligiga qarshi qaratilgan harakat sifatida baholanishi lozim. Bunday qilmishlarni kvalifikatsiya qilishda, agar ular aholi orasida vahima chiqarish yoki davlat boshqaruvini izdan chiqarishga qaratilgan bo‘lsa, JKning 244-1-moddasi bilan raqobatda taklif etilayotgan yangi moddaning maxsus normalari qo‘llanilishi huquqiy adolatni ta’minlaydi. Bu yondashuv siyosiy manipulyatsiyalarning jinoiy-huquqiy oqibatlarini aniq belgilash va davlat suverenitetini raqamli tahdidlardan himoya qilish imkonini beradi
Raqamli dalillarning ishonchliligini ta’minlash maqsadida, JPKning 109-moddasiga deepfake materiallarini majburiy sud-kriminalistikasi tekshiruvdan o‘tkazish tartibini belgilovchi qo‘shimchalar kiritish zarur. Endilikda har qanday generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontent SHA-256 yoki SHA-3 hash-qiymatlari hamda metadata tahlili orqali o‘zining haqiqiyligini protsessual tasdiqlashi shart deb hisoblanadi. Bunday texnik talablar sud jarayonida raqamli manipulyatsiyalarni aniqlashga va asossiz dalillarni rad etishga xizmat qiluvchi huquqiy filtr vazifasini o‘taydi. Forensik standartlarning qonuniy mustahkamlanishi kiberjinoyatlarni tergov qilish samaradorligini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi.
Yakuniy xulosa shundan iboratki, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan kompleks davlat dasturi doirasida IIV tizimida zamonaviy detektorlar bilan jihozlangan milliy kriminalistik laboratoriya tashkil etish institutsional islohotlarning o‘zagini tashkil etishi lozim. Telegram va TikTok kabi platformalarda foydalanuvchilarni identifikatsiya qilish hamda barcha generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontentlarni majburiy raqamli markirovka qilish tizimi jiddiy nazoratga olinishi shart.
Jinoiy mazmundagi materiallarni provayderlar tomonidan 24 soat ichida tarmoqdan o‘chirish mexanizmi kiber-hujumlarning zararli oqibatlarini tezkorlik bilan bartaraf etishga yordam beradi. O‘zbekiston yurisdiksiyasidan tashqarida bo‘lgan global platformalar (Telegram, TikTok, Meta) bilan o‘zaro huquqiy yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi bitimlar (MLAT) va Budapesht konvensiyasi doirasidagi hamkorlikni jadallashtirish, jinoiy maqsadlarda yaratilgan sintetik kontentlarni bloklashning samarali huquqiy zanjirini yaratadi. Aks holda, milliy qonunchilikda belgilangan talablar xorijiy provayderlar uchun deklarativ xarakterda qolib ketishi xavfi mavjud. Ushbu chora-tadbirlar majmuasi deepfake jinoyatlarini 80 foizga kamaytirish va O‘zbekistonni kiberxavfsizlik bo‘yicha dunyoning yetakchi davlatlari qatoriga qo‘shish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
•O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. (2025-yil 27-iyun holatiga so‘nggi tahrir). Lex.uz.
•O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. (2025). 109-modda (Raqamli dalillar). Lex.uz.
•O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-192-son Farmoni. (2024, 14-mart). “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. Lex.uz.
•European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council (AI Act).
•People’s Republic of China. (2023). Deep Synthesis Provisions. Cyberspace Administration of China (CAC).
•6. Abdullaev, I. (2025). Central Asia’s vulnerability to Russian propaganda and deepfakes in 2024–2025. Institute for War and Peace Reporting (IWPR).
•7. Birrer, F., & Just, N. (2024). What we know and don’t know about deepfakes: An investigation into the state of the research and regulatory landscape. New Media & Society.
•International Telecommunication Union (ITU). (2024). Global Cybersecurity Index 2024 Report.
•Times of Central Asia. (2025, November 3). AI-generated illegal content surges 214 % in Uzbekistan. 22. Sumsub. (2023). Deepfake fraud report 2023.
•DeepStrike. (2025). Global Deepfake Statistics 2023–2025 Report.
•O‘zbekiston Respublikasi IIV Kiberxavfsizlik markazi. (2025). 1-yarim yillik kriminogen hisobot (maxfiy materiallar asosida umumlashtirilgan).
•Delfino, R. (2025). Federal Rule of Evidence to Mitigate Deepfake Deceptions. Loyola Law School Research Paper No. 2025-10.
•Gosse, C., & Burkell, J. (2020). Deepfakes: A systematic review of the technology and its implications. Journal of Cybersecurity, 6(1), tyaa012.
•Zhao, L. (2025). China’s Deep Synthesis Provisions: A model for global AI regulation? China Law Vision, 2025(2), 12–28.