“Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

1-SEKSIYA

KIBERJINOYATCHILIKKA QARSHI KURASHISHNING

HUQUQIY MASALALARI

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim maqolalari soni: 6

Bo'lim tavsifi

<p>Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari</p>

XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASIDA DIPFEYK

TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANGAN HOLDA SODIR

ETILADIGAN JINOYATLAR UCHUN JAVOBGARLIK

MASALALARI

Muallif: Umirov Ozod

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari

Yuborilgan: 2026-04-16 20:55

Asl fayl: Xorijiy_davlatlar_tajribasida_dipfeyk_texnologiyalaridan_foydala_CXWLWby.docx

Abstract

Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi

natijasida yuzaga kelayotgan dipfeyk (“deepfake”) muammosining xorijiy

davlatlar huquqiy tizimlarida tartibga solinishi kompleks tahlil qilingan.

Tadqiqotda AQSh, Yevropa Ittifoqi, Buyuk Britaniya, Xitoy, Janubiy Koreya va

Kanada tajribasi asosida dipfeykni jinoyat-huquqiy, fuqarolik-huquqiy va

ma’muriy-huquqiy jihatdan tartibga solish modellari solishtirilgan.

Shuningdek, platformalarga yuklatilgan majburiyatlar, majburiy markirovka

tizimi hamda jabrlanuvchilarni himoya qilish mexanizmlarining o‘rni tahlil

qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, dipfeyk bilan kurashishda yagona

universal model mavjud emas, balki har bir davlat o‘z huquqiy tizimi va

ijtimoiy ehtiyojlaridan kelib chiqib turli yondashuvlarni qo‘llamoqda.

Maqolada O‘zbekiston uchun ham huquqiy siyosatni takomillashtirish bo‘yicha

takliflar ishlab chiqilgan.

Kalit so'zlar

Dipfeyk, sun’iy intellekt, raqamli zo‘ravonlik, axborot xavfsizligi, platforma

javobgarligi, majburiy markirovka, shaxsiy ma’lumotlar himoyasi, kiberjinoyat,

fuqarolik javobgarligi, jinoiy javobgarlik

Maqola matni

Xorijiy davlatlar tajribasida dipfeyk texnologiyalaridan foydalangan holda

sodir etiladigan jinoyatlar uchun javobgarlik masalalari

Umirov Ozod Shirinboy o’g’li

Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

magistratura bosqichi talabasi

Annotatsiya

Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi

natijasida yuzaga kelayotgan dipfeyk (“deepfake”) muammosining xorijiy

davlatlar huquqiy tizimlarida tartibga solinishi kompleks tahlil qilingan.

Tadqiqotda AQSh, Yevropa Ittifoqi, Buyuk Britaniya, Xitoy, Janubiy Koreya va

Kanada tajribasi asosida dipfeykni jinoyat-huquqiy, fuqarolik-huquqiy va

ma’muriy-huquqiy jihatdan tartibga solish modellari solishtirilgan.

Shuningdek, platformalarga yuklatilgan majburiyatlar, majburiy markirovka

tizimi hamda jabrlanuvchilarni himoya qilish mexanizmlarining o‘rni tahlil

qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, dipfeyk bilan kurashishda yagona

universal model mavjud emas, balki har bir davlat o‘z huquqiy tizimi va

ijtimoiy ehtiyojlaridan kelib chiqib turli yondashuvlarni qo‘llamoqda.

Maqolada O‘zbekiston uchun ham huquqiy siyosatni takomillashtirish bo‘yicha

takliflar ishlab chiqilgan.

Kalit so‘zlar: Dipfeyk, sun’iy intellekt, raqamli zo‘ravonlik, axborot

xavfsizligi, platforma javobgarligi, majburiy markirovka, shaxsiy ma’lumotlar

himoyasi, kiberjinoyat, fuqarolik javobgarligi, jinoiy javobgarlik.

Annotation This article provides a comprehensive analysis of the regulation

of the deepfake problem emerging as a result of the rapid development of

artificial intelligence technologies within the legal systems of foreign

countries. The study compares models of criminal, civil, and administrative

regulation of deepfakes based on the experiences of the United States, the

European Union, the United Kingdom, China, South Korea, and Canada. It also

examines the role of obligations imposed on platforms, mandatory labeling

systems, and mechanisms for protecting victims. The findings indicate that

there is no single universal model for combating deepfakes; rather, each

country applies different approaches based on its legal system and societal

needs. The article also proposes recommendations for improving legal policy in

Uzbekistan.

Keywords: Deepfake, artificial intelligence, digital violence, information

security, platform liability, mandatory labeling, personal data protection,

cybercrime, civil liability, criminal liability.

Raqamli texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt vositalarining jadal

rivojlanishi natijasida ko‘plab xorijiy davlatlar dipfeykni nafaqat axborot

xavfsizligi yoki media muammosi, balki fuqarolik, ma’muriy va jinoiy-huquqiy

choralarni talab qiladigan kompleks tahdid sifatida ko‘ra boshladi.

“Dipfeyk” atamasi ingliz tilidagi “deep learning” (chuqur o‘rganish) va “fake”

(soxta) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan. 2024-yil qabul qilingan

Yevropa Ittifoqining “Sun’iy intellekt to’g’risida”gi akti 3-moddasida

“Dipfeyk bu, sun’iy intellekt yordamida insonning ovozi, tasviri yoki

videosini sun’iy ravishda yaratish yoki o‘zgartirish jarayonini anglatadi”

deya ta’rif berilgan. Dipfeyk yuqori darajadagi realizmga ega bo‘lib, odatda

inson ko‘ziga haqiqiydek ko‘rinadi va asl kontentdan ajratish qiyin bo‘ladi.

Bunda yakuniy natija ko‘pincha inson ko‘ziga haqiqiydek ko‘rinadi va uni oddiy

usullar bilan aniqlash qiyin bo‘ladi. Dipfeyk texnologiyalari asosan neyron

tarmoqlar, xususan generativ adversarial tarmoqlar (GANs) asosida ishlaydi.

Xorijiy tajribani tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, dipfeykka qarshi huquqiy

siyosat barcha mamlakatlarda bir xil emas. Ayrim davlatlar dipfeykni mavjud

jinoyat tarkiblari doirasida kvalifikatsiya qilmoqda, boshqalari esa maxsus

normalar joriy etmoqda. Yana bir guruh davlatlarda esa asosiy urg‘u dipfeyk

kontentni majburiy markirovka qilish, platformalar zimmasiga tezkor o‘chirish

majburiyatini yuklash va zarar ko‘rgan shaxsga fuqarolik-huquqiy himoya

vositalarini taqdim etishga qaratilgan. Demak, xorijiy tajriba dipfeyk bilan

kurashda yagona universal model emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi bir necha

model mavjudligini ko‘rsatadi.

Amerika Qo‘shma Shtatlarida dipfeyklarni tartibga soluvchi federal qonun

mavjud emas. Ko‘plab shtatlar endilikda dipfeyk qonunchiligini ishlab

chiqishmoqda. Jumladan, 2019-yil 18-martda Virjiniya shtati “majburlash,

bezovta qilish yoki qo‘rqitish maqsadida tarqatiladigan pornografik mazmundagi

dipfeyklarni taqiqlovchi qonunni birinchi bo‘lib qabul qilgan shtat bo‘ldi.

2019-yil 14-iyunda Texas shtati ham o‘z qonunini qabul qilib, siyosiy

mazmundagi dipfeyklarni jinoyat deb e’tirof etdi.

Shu yilning 3-oktyabrida Kaliforniya shtati AB 730 va AB 602 qonunlarini qabul

qildi. Kaliforniya shtatining AB 730-sonli qonuni bo‘yicha saylovdan oldingi

oltmish kun ichida siyosiy dipfeyklarni tarqatish noqonuniy hisoblanadi.

Qonunda parodiya yoki satira uchun istisnolar ko‘zda tutilgan. AB 602-sonli

qonuni esa pornografik mazmundagi dipfeyklar bo‘yicha fuqarolarga shaxsiy

da’vo huquqini taqdim etadi. 2019-yildan 2024-yilgacha bo‘lgan davrda 48

shtatda “dipfeyk” kalit so‘zi ishtirok etgan jami 319 ta qonun loyihasi

aniqlangan. Biroq ulardan faqat 74 tasi qonun sifatida qabul qilingan. Ushbu

qonunlar dipfeyklarning turli sohalarini qamrab oladi.

Siyosiy dipfeyk qonunlari dipfeyklarni keng ma’noda ta’riflaydi va

saylovchilarni aldash yoki siyosiy nomzodlarga zarar yetkazish niyatini

ta’kidlaydi. Masalan, Delaver shtatining HB 316-sonli qonuni dipfeykni

quyidagicha ta’riflaydi:

“Dipfeyk” – bu nomzod yoki siyosiy partiyani obro‘siga putur yetkazish yoki

saylovchini aldash maqsadida tasvirlanadigan sun’iy kontent bo‘lib,

quyidagilardan biri yoki ikkalasi qo‘llaniladi:

- sun’iy kontent inson tomonidan real shaxsning qilmagan ishini qilayotgandek

yoki aytayotgandek, yoxud tasvirlayotgandek ko‘rinadi;

- sun’iy kontent insonning asl, o‘zgartirilmagan tasvir, audio yozuv yoki

video yozuvdan olgan asosiy tushunchasi yoki taassurotiga nisbatan katta farq

qiladigan tushuncha yoki taassurot beradi.

AQSh tajribasining asosiy xususiyati shundaki, dipfeyk bo‘yicha tartibga

solish uzoq vaqt federal emas, balki shtatlar darajasida shakllandi. Shu bois

AQShda dipfeyk jinoyatlari uchun javobgarlik fragmentar xarakterga ega bo‘lib,

saylovlarga ta’sir qiluvchi dipfeyklar, pornografik dipfeyklar va shaxsning

roziligisiz intim tasvirlarni tarqatish bo‘yicha turli shtatlarda turlicha

mexanizmlar ishlab chiqilgan. 2025-yilda esa federal darajada “TAKE IT DOWN

Act” (“Veb-saytlar va tarmoqlarda texnologik dipfeyklar orqali amalga

oshiriladigan ekspluatatsiyani to‘xtatish vositalari to‘g‘risida qonun”) qabul

qilinib, u shaxsning roziligisiz tayyorlangan intim harakterdagi vizual

materiallar, shu jumladan sun’iy intellekt yordamida yaratilgan soxta

tasvirlar va raqamli texnologiyalar orqali qalbakilashtirilgan tasvirlarni

qamrab olgan holda, bunday materiallarni qasddan e’lon qilishni jinoiy qilmish

sifatida e’tirof etdi hamda platformalarga shikoyat olingandan keyin 48 soat

ichida bunday kontentni olib tashlash majburiyatini ham yukladi. Mazkur

“xabardor qilish va olib tashlash” (“notice-and-removal”) mexanizmini amalga

oshirish vakolati Federal Savdo Komissiyasi zimmasiga yuklatilgan.

AQShda dipfeyk bilan kurashning muhim yo‘nalishlaridan biri saylov jarayonini

himoya qilishdir. Kaliforniya shtatining AB 730 qonuniga ko‘ra, saylovga 60

kun qolganda nomzodga oid mazmunan chalg‘ituvchi audio yoki vizual

materiallarni haqiqiydek ko‘rsatib tarqatish, agar bu saylovchini chalg‘itish

yoki nomzod obro‘siga putur yetkazish maqsadida amalga oshirilgan bo‘lsa,

taqiqlanadi. Qonun, shuningdek, jabrlangan nomzodga buzilgan huquqlarini sud

orqali himoya qilish va zararlarni undirish imkonini beradi hamda satira,

parodiya, yangilik va tegishli izoh bilan berilgan materiallar uchun

istisnolar nazarda tutadi. Bu yondashuv shuni ko‘rsatadiki, qonun chiqaruvchi

so‘z erkinligi bilan demokratik jarayonni himoya qilish o‘rtasida muvozanatni

saqlashga harakat qiladi.

Pornografik dipfeyklar bo‘yicha ham AQShda shtatlar darajasida maxsus himoya

vositalari shakllangan. Masalan, Kaliforniyaning AB 602 qonuni tasviri

ishlatilgan shaxsga, uning roziligisiz yaratilgan yoki oshkor qilingan jinsiy

mazmundagi dipfeyk material bo‘yicha fuqarolik da’vosi qo‘zg‘atish huquqini

beradi. Mazkur norma materialni yaratgan va qasddan tarqatgan shaxsni ham, uni

o‘zi yaratmagan bo‘lsa-da, roziliksiz yaratilganini bilib turib oshkor qilgan

shaxsni ham qamrab oladi.

AQSh yondashuvi, umuman olganda, ikki yo‘nalishda rivojlandi: bir tomondan,

zararli oqibat keltirib chiqargan qilmishlarni jinoiy qilmish sifatida e’tirof

etish, ikkinchi tomondan, fuqarolik-huquqiy himoyani kengaytirish. Shunday

qilib, AQSh tajribasining ustun tomoni uning amaliy ahamiyatga ega bo’lgani va

shtatlar bo‘yicha differensiallashganligidadir. Biroq kamchiligi ham mavjud:

yagona universal federal model uzoq vaqt bo‘lmagani sababli turli shtatlarda

himoya darajasi bir xil emas edi. 2025-yildagi federal qonun bu bo‘shliqni

qisman to‘ldirdi, ammo saylov jarayonlaridagi dipfeyklari, shaxsning obro’siga

putur yetkazish va boshqa ko‘rinishlar bo‘yicha tartibga solish hanuz

sezilarli darajada shtatlar kesimida qolmoqda.

Yevropa Ittifoqida dipfeyk texnologiyalari bilan bog‘liq tartibga solish

ko‘proq preventiv, shaffoflikka asoslangan va umumiy huquqlarni himoya

qilishga yo‘naltirilgan. Bu modelda dipfeyk, avvalo, insonni manipulyatsiya

qilish va axborot tizimining yaxlitligiga putur yetkazish xavfi sifatida

ko‘riladi. Shu ma’noda, Yevropa Ittifoqining “Sun’iy intellekt to’g’risidagi”

akti dipfeyk bo‘yicha eng muhim zamonaviy huquqiy manbalardan biri

hisoblanadi. Yevropa Komissiyasining rasmiy izohlariga ko‘ra, “Sun’iy

intellekt to’g’risidagi” akt dunyodagi birinchi keng qamrovli sun’iy intellekt

huquqiy tizimi bo‘lib, uning 50-moddasida sun’iy intellekt yordamida

yaratilgan kontent va dipfeyk tushunchalarini belgilash, ularni aniqlash va

markirovka qilish bo‘yicha shaffoflik majburiyatlarini nazarda tutadi.

Yevropa Ittifoqining ushbu modelida dipfeyk har doim ham “alohida jinoyat”

sifatida emas, balki xavfli sun’iy kontent turi sifatida tushuniladi. Yevropa

Komissiyasi tarkibida tashkil etilgan Yevropa Sun’iy intellekt ofisi tomonidan

olib borilayotgan ishlarda ham aynan shu yondashuv ko‘rinadi: ishlab

chiqaruvchi va deployerlar (ishlab chiquvchilar va tizimni amaliyotga joriy

etuvchi subyektlar) yaratgan yoki o‘zgartirgan kontentni mashina o‘qiy

oladigan shaklda belgilashi, foydalanuvchilarga esa bu kontent sun’iy

intellekt yordamida yaratilgan yoki manipulyatsiya qilinganini anglash

imkonini berishi kerak. Bu yondashuv jinoyat sodir bo‘lgandan keyingi jazodan

ko‘ra ularni oldini olish, aniqlash va shaffoflikni oshirishga urg‘u beradi.

Yevropa Ittifoqida dipfeyk bilan bog‘liq yana bir tayanch mexanizm — shaxsga

doir ma’lumotlarni himoya qilish hisoblanadi. Yevropa Komissiyasining rasmiy

ma’lumotiga ko‘ra, biometrik ma’lumotlar, sog‘liq, jinsiy hayotga oid

ma’lumotlar “yuqori darajada himoya qilinishi lozim bo‘lgan shaxsiy

ma’lumotlar” hisoblanadi va ularga nisbatan maxsus ishlov berish shartlari

mavjud. Dipfeyk, ayniqsa shaxsning yuzi, ovozi va boshqa identifikatsion

belgilari asosida yaratilganda, ko‘pincha biometrik yoki shaxsiy ma’lumotlar

bilan bog‘liq huquqiy masalalarni keltirib chiqaradi. Demak, Yevropa

yondashuvida dipfeykni tartibga solish faqat media yoki jinoiy-huquq masalasi

emas, balki ma’lumotlarni muhofaza qilish masalasidir. Yevropa modelining

kuchli jihati shundaki, u texnologiyaning o‘zini emas, undan kelib chiqadigan

xavf va zararlarni tizimli boshqarishga intiladi. Kamchiligi esa shundaki,

barcha dipfeyk turlariga nisbatan yagona jinoiy-huquqiy reaksiya mavjud emas:

ko‘plab holatlarda milliy qonunchilik, ma’lumotlarni muhofaza qilish organlari

va platforma majburiyatlari birgalikda ishlashi talab qilinadi. Shunday

bo‘lsa-da, aynan Yevropa Ittifoqi dipfeykni markirovka qilish bo‘yicha eng

rivojlangan normativ arxitekturani shakllantirmoqda.

Buyuk Britaniya tajribasi alohida e’tiborga loyiq, chunki u dastlab dipfeykni

mustaqil texnologik kategoriya sifatida emas, balki shaxsning tasvirlaridan

(foto yoki video) foydalanish orqali unga nisbatan zo‘ravonlik yoki zarar

yetkazish doirasida tartibga sola boshladi. 2023-yilda qabul qilingan “Onlayn

xavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonun bo‘yicha platformalarga noqonuniy kontentni

aniqlash, xavflarni kamaytirish va olib tashlash bo‘yicha yangi vazifalar

yuklatilgan. GOV.UK ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yil 17-martdan boshlab

platformalarda noqonuniy kontentga nisbatan qonuniy himoya majburiyatlari

kuchga kirgan, Kommunikatsiyalar boshqarmasi esa keng nazorat qilish va

sanksiya qo’llash vakolatlariga ega, jumladan global tushumning 10 foizigacha

moliyaviy jarima qo‘llash imkoniyatiga ega. Buyuk Britaniyada 2025-yilda ochiq

jinsiy mazmundagi dipfeyklar bo‘yicha yanada qat’iy yondashuv shakllandi.

Adliya vazirligining 2025-yil 22-yanvardagi rasmiy matbuot anjumanida

aytilishicha, shaxsning roziligisiz yaratilgan ochiq jinsiy mazmundagi

dipfeyklarni jinoyat sifatida belgilash maqsadida yangi jinoyat tarkibi

“Ma’lumotlar to’g’risidagi Bill” doirasida kiritildi. Rasmiy izohga ko‘ra,

ushbu yangi jinoyat kimnidir yalang‘och yoki jinsiy harakatda

tasvirlayotgandek ko‘rinadigan sun’iy obrazlarni ham qamrab oladi. Hukumat bu

bilan oldingi huquqiy bo‘shliqni to‘ldirayotganini alohida ta’kidlagan. Shu

bilan birga, Buyuk Britaniyada roziliksiz intim tasvirlarni ulashish yoki

ulashish bilan tahdid qilish avvalroq ham jinoyat deb tan olingan bo‘lib,

2024-yildan e’tiboran mazkur turdagi kontentni tarqatish bilan bog‘liq

qilmishlar “Onlayn xavfsizlik to’g’risidagi Akt” doirasida ustuvor toifadagi

jinoyatlar sifatida e’tirof etilmoqda. Bu esa platformalarning faqat shikoyat

tushgandan keyin emas, balki aktiv ravishda bunday kontentni topishi va olib

tashlashiga ham huquqiy zamin yaratadi. Demak, Britaniya modeli ikki qatlamli:

birinchi qatlam — kontentni yaratish va ulashish uchun shaxsiy javobgarlik,

ikkinchi qatlam — platformalarning tizimli mas’uliyati. Britaniya tajribasidan

ko‘rinadiki, dipfeykka qarshi samarali kurashish uchun shunchaki “dipfeyk

yaratishni taqiqlash” yetarli emas. Agar platformalarning faol majburiyatlari

belgilanmasa, zararli kontent bir necha soat ichida millionlab

foydalanuvchilarga tarqalishi mumkin. Shu bois Buyuk Britaniya modeli

O‘zbekiston uchun ham muhim xulosa beradi: jinoiy norma bilan bir qatorda,

platformaga yo‘naltirilgan tezkor o‘chirish mexanizmi zarur.

Xitoy dipfeykni tartibga solishda eng markazlashgan va qat’iy

ma’muriy-regulyator modelni qo‘llayotgan davlatlardan biridir. “Sun’iy

intellekt yordamida yaratilgan kontent texnologiyalariga asoslangan internet

axborot xizmatlarini ma’muriy tartibga solish to‘g‘risidagi nizom” qoidalari

sun’iy intellekt yordamida yaratilgan kontent xizmatlariga nisbatan bevosita

qo‘llanadi va ularning internet-axborot xizmatlarida ishlatilishini tartibga

soladi. Bu yerda e’tibor faqat yakuniy foydalanuvchining xatti-harakatiga

emas, balki texnologiyani taqdim etuvchi servislar, platformalariga ham

qaratilgan. Xitoyning 2025-yil qabul qilingan “Sun’iy intellekt asosida

yaratilgan kontentni belgilash (markirovkalash) chora-tadbirlari to‘g‘risidagi

nizom” hujjati esa bu tizimni yanada kuchaytirdi. Unda un’iy intellekt asosida

yaratilgan kontent uchun ochiq va yashirin markirovka tushunchalari

kiritilgan, servis provayderlari kontentga ko‘rinadigan belgilar qo‘yishi,

“metadata” ichiga esa yashirin texnik belgilar joylashtirishi, platformalar

esa bunday “metadata”ni tekshirishi va foydalanuvchilarga sun’iy kontent

haqida aniq xabar berishi shartligi belgilangan. Hujjatga ko‘ra,

foydalanuvchilar ham bunday turdagi kontent joylashtirayotganda uni sun’iy

ravishda yaratilgan kontent ekanligini e’lon qilishi kerak. Markirovka

belgilarini qasddan o‘chirish, yashirish yoki soxtalashtirishga ham yo‘l

qo‘yilmaydi.

Xitoy modelining o‘ziga xosligi shundaki, u dipfeykni faqat “zarar yuz

berganidan keyin” jazolashga emas, balki kontentning butun hayotiy siklini

boshqarishga urinadi. Ya’ni, algoritmni hujjatlashtirish va saqlash,

xavfsizlik bahosi, markirovka, metadata, platforma nazorati va loglarni

saqlash bir butun tizim sifatida ko‘riladi. Bu modelning kuchli tomoni —

oldini olish va texnologik audit imkoniyatlari yuqori. Biroq kamchiligi

shundaki, u kuchli davlat nazorati va platforma ustidan markazlashgan

boshqaruvni talab qiladi.

Xitoy tajribasining eng muhim jihati shundaki, dipfeyk xavfiga qarshi faqat

jinoiy jazo emas, balki majburiy shaffoflik, izchillik va texnik

identifikatsiya instrumentlari ham samarali vosita bo‘la oladi. Bu, ayniqsa,

O‘zbekistonda kelajakda sun’iy intellekt yordamida yaratilgan kontentni

majburiy belgilash bo‘yicha alohida talablar ishlab chiqish masalasida

dolzarbdir.

Janubiy Koreya Respublikasi dipfeyk, ayniqsa ochiq jinsiy mazmundagi

dipfeyklarlar bo‘yicha eng keskin jinoiy-huquqiy choralarni ko‘rgan

davlatlardan biri sifatida ajralib turadi. 2024-yilda mamlakatda Telegram

ijtimoiy tarmog’i guruhlarida katta miqdorda noqonuniy dipfeyk pornografik

materiallar tarqalishi jamoatchilikning keskin noroziligiga sabab bo‘ldi.

Reuters xabariga ko‘ra, Janubiy Koreya politsiyasi 2024-yilda 800 dan ortiq

jinsiy mazmundagi dipfeyk holatlari bilan shug‘ullangan, bu esa 2021-yildagi

156 ta holat bilan taqqoslanganda nihoyatda katta o‘sishni ko‘rsatadi. Eng

tashvishli jihat shundaki, ko‘plab jabrlanuvchilar va ayblanuvchilar voyaga

yetmaganlar bo‘lgan. Shu fonda Janubiy Koreya qonun chiqaruvchisi 2024-yil

sentabrida ochiq jinsiy mazmundagi dipfeyklarni nafaqat yaratish va tarqatish,

balki saqlash, sotib olish va tomosha qilishni ham jinoiy qilmish sifatida

e’tirof etuvchi qonunni qabul qildi. Reuters ma’lumotiga ko‘ra, mazkur qonun

bo‘yicha bunday materialni tomosha qilish yoki saqlash uchun 3 yilgacha

ozodlikdan mahrum qilish yoki 30 million von miqdorida jarima, yaratish va

tarqatish bilan bog‘liq holatlarda esa jazoni 7 yilgacha kuchaytirish nazarda

tutilgan. Bu juda muhim burilishdir, chunki ko‘plab davlatlarda jazo asosan

bunday mazmundagi dipfeyk yaratgan va tarqatuvgan shaxsga qaratilgan bo‘lsa,

Janubiy Koreya noqonuniy ravishda saqlash, sotib olish va tomosha qilishni ham

jinoyat huquqi orqali bostirishga urinmoqda.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturining Seul siyosiy byurosi

materiallarida qayd etilishicha, Janubiy Koreyaning 2024-yildagi “Dipfeyk

asosidagi jinsiy turdagi jinoyatlarga qarshi javob choralarini kuchaytirishga

qaratilgan kompleks chora-tadbirlar dasturi” jazolarni kuchaytirish bilan

birga, platformalarning “kontentni o‘chirish va bloklash” bo‘yicha

majburiyatlarini kengaytirishni va chet el platformalari bilan hamkorlikni ham

nazarda tutadi. Demak, Janubiy Koreya modeli sof repressiv emas - u jazo,

platforma mas’uliyati va jabrlanuvchini qo‘llab-quvvatlash elementlarini

birlashtirgan. Janubiy Koreya tajribasining eng muhim sabog‘i shundaki,

dipfeyk pornografiya oddiy “internet bezoriligi” emas, balki raqamli gender

zo‘ravonlik va jinsiy ekspluatatsiyaning yangi shakli sifatida ko‘rilishi

kerak. Shu bois Janubiy Koreyada bu masala axborot xavfsizligi emas, balki

jinsiy turdagi jinoyatlar va jabrlanuvchi huquqlarini himoya qilish doirasida

tartibga solinmoqda. Bu yondashuv ilmiy nuqtayi nazardan ham eng asosli

modellardan biri hisoblanadi.

Kanadada esa Jinoyat kodeksining 162.1-moddasi shaxsiy intim tasvirlarni

roziliksiz tarqatishni jinoyat deb belgilaydi. Hozircha barcha dipfeyk

holatlari bo‘yicha yagona maxsus federal norma shakllanib ulgurmagan

bo‘lsa-da, ayrim viloyatlar va siyosiy tashabbuslar, xususan onlayn zarar

yetkazish va dipfeyk intim tasvirlar masalasini bevosita ko‘tarayotgan

loyihalar, kelgusida yanada maxsus tartibga solish ehtiyoji borligini

ko‘rsatmoqda. Bu model jinoiy-huquqiy himoya bilan bir qatorda

fuqarolik-huquqiy himoya va tezkor mexanizmlarga ehtiyoj kuchayib

borayotganini tasdiqlaydi.

Yuqoridagi tahlil shuni ko‘rsatadiki, xorijiy davlatlar dipfeyk jinoyatlariga

qarshi kamida to‘rtta asosiy modelni qo‘llamoqda. Birinchi model — jinoyat

tarkibini bevosita kriminalizatsiya qilish bo‘lib, bunda ayniqsa Janubiy

Koreya va so‘nggi bosqichda Buyuk Britaniya yaqqol ajralib turadi. Ikkinchi

model — fuqarolik-huquqiy himoya, ya’ni jabrlanuvchiga zararlarni undirish,

injunktiv himoya va kontentni olib tashlash talabini qo‘yish imkonini berish;

bunda AQShning ayrim shtatlari, xususan Kaliforniya misol bo‘la oladi.

Uchinchi model — platformalar zimmasiga majburiyat yuklash, bu asosan Buyuk

Britaniya, AQShning federal tizimi va Yevropa Ittifoqida namoyon bo‘ladi.

To‘rtinchi model esa — majburiy markirovka va texnologik kuzatuv, bu borada

Xitoy va qisman Yevropa Ittifoqi oldinda turadi.

Bundan tashqari, xorijiy tajriba dipfeykni bir xil turdagi huquqbuzarlik

sifatida emas, balki kamida uchta asosiy xavf zonasi bo‘yicha tasniflaydi:

birinchisi — intim va pornografik dipfeyklar; ikkinchisi — saylov va siyosiy

manipulyatsiya; uchinchisi — firibgarlik va boshqa shaxs nomidan o‘zini

ko‘rsatish. Shu sababli, samarali qonunchilik ham “dipfeyk” degan bitta umumiy

atama bilan cheklanib qolmasligi, balki zararli oqibat turlariga qarab alohida

tarkiblar yoki kvalifikatsiyalovchi belgilarni nazarda tutishi maqsadga

muvofiq.

Xorijiy tajribadan kelib chiqib aytish mumkinki, dipfeyk bilan bog‘liq

munosabatlarni tartibga solishda faqat umumiy tuhmat, haqorat, shaxsiy hayot

daxlsizligini buzish yoki pornografiya haqidagi moddalarga tayanish yetarli

emas. Chunki dipfeykning o‘ziga xos xususiyati — uning ishonarlilik darajasi

yuqoriligi, tez tarqalishi, ommaviy platformalarda ko‘payishi va ko‘pincha

avtomatlashtirilgan tarzda ko‘p nusxada ishlab chiqarilishi — an’anaviy

jinoyatlardan farq qiladi. Shu bois xorijiy amaliyot O‘zbekiston uchun ham

alohida jinoiy norma yoki kamida amaldagi jinoyat tarkiblariga “sun’iy

ravishda yaratilgan yoki manipulyatsiya qilingan audio, video va tasvirlardan

foydalanish”ni kvalifikatsiyalovchi belgi sifatida kiritish zarurligini

ko‘rsatadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

- European Commission. AI Act: Regulatory framework for Artificial

Intelligence.https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai

- Virginia Legislature, House Bill 2678, regular session 2019. Enacted March

18, 2019.

- Texas Legislature, Senate Bill 751, 86th Legislature 2019. Enacted June 14,

2019.

- California Legislature, AB 730 and AB 602, regular session (2019–2020).

Enacted October 3, 2019.

- Delaware Legislature. House Bill 316, 152 General Assembly 2023–2024.

Enacted October 9, 2024.

- Tools to Address Known Exploitation by Immobilizing Technological Deepfakes

on Websites and Networks Act ("TAKE IT DOWN Act")

https://www.ftc.gov/legal-library/browse/statutes/tools-address-known-exploitation-immobilizing-technological-deepfakes-websites-networks-act-take-it

- California Legislature. AB-730: Elections: deceptive audio or visual media,

2019.

- California Legislature. AB-602: Depictions of individuals: sexually explicit

material,2019

- European Commission. AI Act: Regulatory framework for Artificial

Intelligence.

- European Parliament and Council. Artificial Intelligence Act (AI Act),

Article 50 — Transparency obligations.

- European Commission. Code of Practice on AI-generated content and deepfake

labelling.

- UK Parliament. Online Safety Act 2023.

- UK Government. Online Safety Act: explainer and implementation timeline.

- https://www.chinalawtranslate.com/en/deep-synthesis/

- https://www.chinalawtranslate.com/en/ai-labeling/

- Reuters. (2024). Why South Korea is on high alert over deepfake sex crimes.

https://www.reuters.com/world/asia-pacific/why-south-korea-is-high-alert-over-deepfake-sex-crimes-2024-08-30/

- Reuters / AP. (2025). South Korea mandates labels on AI-generated ads to

curb deepfakes. https://www.reuters.com/

- https://www.undp.org/policy-centre/seoul

- Kanada Jinoyat kodeksi, R.S.C., 1985, c. C-46, s. 162.1.

СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ШАРОИТИДА ШАХСГА ДОИР

МАЪЛУМОТЛАР МУҲОФАЗАСИ: МУАММОЛАР ВА ЕЧИМЛАР

Muallif: Sanjar Sapayev

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari

Yuborilgan: 2026-04-16 21:03

Asl fayl: HMQA_S_Sapayev_SI_sharoitida_shaxsga_doir_malumotlarni_himoya_qilish.docx

Abstract

Мақолада сунъий интеллект шароитида шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилишнинг

ҳуқуқий муаммолари халқаро ва миллий тажриба асосида таҳлил қилинади.

Тадқиқотда алгоритмик шаффофлик, профиллаштириш ва киберхавфсизлик таҳдидлари

ёритилиб, ЕИ ва АҚШ моделлари қиёсланади. Якунда Ўзбекистон қонунчилигига СИга

оид махсус нормалар, хавфни баҳолаш механизмлари ва privacy by design

тамойилларини жорий этиш ҳамда халқаро стандартларни имплементация қилиш

бўйича таклифлар илгари сурилади. Мақолада сунъий интеллект шароитида шахсга

доир маълумотларни ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий муаммолари халқаро ва миллий

тажриба асосида таҳлил қилинади. Тадқиқотда алгоритмик шаффофлик,

профиллаштириш ва киберхавфсизлик таҳдидлари ёритилиб, ЕИ ва АҚШ моделлари

қиёсланади. Якунда Ўзбекистон қонунчилигига СИга оид махсус нормалар, хавфни

баҳолаш механизмлари ва privacy by design тамойилларини жорий этиш ҳамда

халқаро стандартларни имплементация қилиш бўйича таклифлар илгари сурилади.

Kalit so'zlar

сунъий интеллект, шахсга доир маълумотлар, маълумотларни ҳимоя қилиш, GDPR,

автоматлаштирилган қарор қабул қилиш, профиллаштириш, алгоритмик шаффофлик,

биометрик маълумотлар, киберхавфсизлик, трансчегаравий маълумот узатиш.

Maqola matni

Сунъий интеллект шароитида шахсга доир маълумотлар муҳофазаси: муаммолар ва

ечимлар

Сапаев Санжар Зарипбаевич

Ўзбекситон Республикаси Ҳуқуқни муҳофаза қилиш академияси магистратура

тингловиси

sanjarsapayev@gmail.com тел: +998972110089

Аннотация. Мақолада сунъий интеллект шароитида шахсга доир маълумотларни ҳимоя

қилишнинг ҳуқуқий муаммолари халқаро ва миллий тажриба асосида таҳлил

қилинади. Тадқиқотда алгоритмик шаффофлик, профиллаштириш ва киберхавфсизлик

таҳдидлари ёритилиб, ЕИ ва АҚШ моделлари қиёсланади. Якунда Ўзбекистон

қонунчилигига СИга оид махсус нормалар, хавфни баҳолаш механизмлари ва privacy

by design тамойилларини жорий этиш ҳамда халқаро стандартларни имплементация

қилиш бўйича таклифлар илгари сурилади.

Калит сўзлар: сунъий интеллект, шахсга доир маълумотлар, маълумотларни ҳимоя

қилиш, GDPR, автоматлаштирилган қарор қабул қилиш, профиллаштириш, алгоритмик

шаффофлик, биометрик маълумотлар, киберхавфсизлик, трансчегаравий маълумот

узатиш.

Аннотация. В статье на основе международного и национального опыта

анализируются правовые проблемы защиты персональных данных в условиях

искусственного интеллекта (ИИ). В исследовании освещаются угрозы

алгоритмической прозрачности, профилирования и кибербезопасности, а также

проводится сравнительный анализ моделей ЕС и США. В завершение выдвигаются

предложения по внедрению в законодательство Узбекистана специальных норм по

ИИ, механизмов оценки рисков и принципов privacy by design, а также по

поэтапной имплементации международных стандартов.

Ключевые слова: искусственный интеллект, персональные данные, защита данных,

GDPR, автоматизированное принятие решений, профилирование, алгоритмическая

прозрачность, биометрические данные, кибербезопасность, трансграничная

передача данных.

Abstract. This article analyzes the legal challenges of personal data

protection in the context of artificial intelligence (AI) based on

international and national experience. The study examines threats related to

algorithmic transparency, profiling, and cybersecurity, while comparing the EU

and US regulatory models. Finally, the author puts forward proposals for

introducing specific AI legal norms, risk assessment mechanisms, and privacy

by design principles into the legislation of Uzbekistan, along with the

step-by-step implementation of international standards.

Keywords: artificial intelligence, personal data, data protection, GDPR,

automated decision-making, profiling, algorithmic transparency, biometric

data, cybersecurity, cross-border data transfer.

Сунъий интеллект (кейинги ўринларда — СИ) технологияларининг иқтисодиёт,

давлат бошқаруви, тиббиёт, таълим ва банк-молия соҳаларига жадал кириб бориши

шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш муаммосини сифат жиҳатидан янги босқичга

олиб чиқди. Айниқса, машинали ўқитиш ва катта маълумотлар (Big Data) таҳлилига

асосланган моделлар улкан ҳажмдаги ахборот билан ишлаши туфайли маълумотларни

йиғиш, саралаш ва профиллаштириш жараёнларида анъанавий ҳуқуқий кафолатлар ўз

самарадорлигини йўқотмоқда.

Бу ҳолат илмий доираларда «сунъий интеллектда махфийлик парадокси» деб

аталмоқда: бир томондан, СИ тизимларининг аниқлиги ва самарадорлиги кўп

миқдордаги маълумотларни талаб этади, иккинчи томондан эса, бу жараён шахснинг

ўз шахсий ҳаёти устидан назоратини заифлаштириб, алгоритмик дискриминация ва

назоратсиз кузатув хавфини оширади.

Замонавий ҳуқуқий талқинда шахсга доир маълумотлар муайян жисмоний шахсни

бевосита ёки билвосита идентификация қилиш имконини берувчи ахборот сифатида

қаралади. Ўзбекистон қонунчилиги ҳам ушбу глобал ёндашувни қабул қилган бўлиб,

2026 йилги янги ўзгартишлар билан биометрик, генетик ва телекоммуникация

хизматларидан фойдаланувчиларга оид маълумотларни қайта ишлаш шартлари

сезиларли даражада аниқлаштирилди.

СИ шароитида биринчи ва энг долзарб муаммо — маълумотларга ишлов беришнинг

қонуний асоси ва субъект розилигининг ҳақиқий мазмунидир. Одатда, маълумотлар

муайян бир мақсад учун тўпланади, бироқ кейинчалик улардан СИ моделларини

қайта ўқитиш ёки шахснинг хатти-ҳаракатларини прогноз қилиш (профиллаштириш)

учун фойдаланилади. Бу эса маълумотларни қайта ишлаш мақсадининг аниқлиги ва

субъектнинг ҳақиқий хабардорлигига доир анъанавий талабларни заифлаштиради.

Иккинчи муаммо — маълумотларни минималлаштириш (data minimization)

принципининг СИ тизимлари мантиғи билан зиддиятга киришишидир. Глобал

махфийлик стандартлари ва GDPR талабларига кўра, фақат зарур миқдордаги

маълумот йиғилиши керак бўлса-да, СИ ишлаб чиқувчилари модел аниқлигини ошириш

мақсадида максимал ҳажмдаги маълумотларни тўплашга интиладилар.

Учинчи муаммо — автоматлаштирилган қарор қабул қилиш ва профиллаштириш билан

боғлиқ. СИ бугунги кунда кредит скоринги, ишга қабул қилиш, суғурта ва ҳатто

жиноятчилик хавфини башорат қилиш каби инсон тақдирига таъсир этувчи соҳаларда

қўлланилмоқда. Агар бу қарорлар шаффоф бўлмаган алгоритмлар асосида қабул

қилинса, инсоннинг ушбу қарорга эътироз билдириш ва инсон аралашувини талаб

қилиш ҳуқуқи амалда чекланиб қолади.

Тўртинчи муаммо сифатида алгоритмик шаффофликнинг етишмаслигини кўрсатиш

мумкин. Айниқса, «чуқур ўқитиш» (deep learning) моделлари «қора қути» сифатида

ишлаши сабабли, алгоритм нима учун айнан шундай хулосага келганини изоҳлаш

техник жиҳатдан мураккаб вазифа бўлиб қолмоқда.

Бешинчидан, ҳассос маълумотлар ва биометрик идентификация хавфларини алоҳида

қайд этиш лозим. Юзни таниш, овозни аниқлаш ва эмоционал ҳолатни таҳлил қилиш

воситалари шахсни аниқлаш самарадорлигини оширса-да, бу маълумотларнинг

ноқонуний йиғилиши шахсий ҳаёт дахлсизлигига ўта қўпол аралашувдир.

Олтинчи муаммо — киберхавфсизлик таҳдидларининг трансформацияси. СИ тизимлари

маълумотлар базасини ҳимоя қилишда самарали восита бўлиши билан бирга, улар

орқали deepfake, автоматлаштирилган фишинг ва алгоритмик ҳужумлар каби янги

турдаги хавфлар ҳам кучаймоқда.

Европа Иттифоқи модели шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилишни фундаментал

ҳуқуқ сифатида тан олади. Машҳур GDPR регламенти қонунийлик, шаффофлик, мақсад

чекланганлиги ва маълумотлар минималлаштирилиши каби принципларни

мустаҳкамлайди. Бироқ, илмий таҳлиллар шуни кўрсатадики, GDPR ҳам СИга хос

алгоритмик оғиш ва «қора қути» моделларини тушунтириш масалаларини тўлиқ ҳал

эта олмайди. Шу боис, Европа ёндашувида хавфга асосланган тартибга солиш ва

лойиҳалаш босқичиданоқ махфийликни таъминлаш (privacy by design)

механизмларига урғу берилмоқда.

АҚШ модели эса кўпроқ секторлар ва штатлар бўйича парчаланган тизимга

асосланади (масалан, HIPAA, CCPA). Бу мамлакатда ягона федерал қонуннинг

йўқлиги инновациялар учун кенг йўл очиб берса-да, шахсга доир маълумотлар

ҳимоясида бир хил стандартларни таъминламайди.

Бошқа томондан, Хитойнинг PIPL, Бразилиянинг LGPD каби ҳужжатлари GDPR

таъсирида шаклланган бўлса-да, уларда миллий хавфсизлик ва маданий анъаналар

ҳисобга олинган ўзига хос моделлар яратилган.

Ўзбекистонда шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича мустаҳкам ҳуқуқий

пойдевор яратилган бўлиб, Конституция, «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги

ва «Киберхавфсизлик тўғрисида»ги қонунлар асосий база ҳисобланади.

2026 йилги қонунчилик ўзгаришлари билан биометрик ва генетик маълумотларни

локаллаштириш талаблари аниқлаштирилди. Бироқ, генератив СИ моделларини

ўқитиш, синтетик маълумотлар ва веб-скрейпинг каби жараёнлар ҳали тўлиқ

тартибга солинмаган.

Шу муносабат билан қуйидаги йўналишларда ислоҳотларни амалга ошириш мақсадга

мувофиқ:

1) норматив базани кенгайтириш: қонунчиликка «юқори хавфли СИ тизими»,

«автоматлаштирилган қарор қабул қилиш» ва «синтетик маълумотлар» каби

тушунчаларни киритиш зарур;

2) алгоритмик таъсирни баҳолаш: инсон ҳуқуқларига таъсир этувчи СИ тизимлари

учун мажбурий Data Protection Impact Assessment механизмини жорий этиш лозим;

3) технологик ҳимоя воситалари: маълумотларни ҳимоя қилишни лойиҳалашдан

бошлаш принципини амалга ошириш учун федератив ўқитиш ва псевдонимлаштириш

каби усулларни кенг қўллаш муҳим;

4) институционал ҳамкорлик: киберхавфсизлик ва шахсий маълумотлар ҳимояси

соҳасидаги давлат органлари ўртасида доимий мувофиқлаштириш механизмини яратиш

лозим;

5) халқаро стандартлар: трансчегаравий маълумот узатишда OECD тавсиялари ва

халқаро намунавий шартнома қоидаларидан фойдаланиш ижобий натижа беради;

6) аудит ва ҳисобдорлик: СИ ишлаб чиқувчилари учун мустақил алгоритмик аудит

ва инсон назорати талабларини босқичма-босқич жорий этиш лозим.

Хулоса қилиб айтганда, СИ шароитида шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш

фақатгина тақиқлар билан эмас, балки технологик ривожланиш ва инсон ҳуқуқлари

ўртасидаги мувозанатни таъминловчи гибрид модел орқали амалга оширилиши керак.

Ўзбекистон учун халқаро стандартларни миллий манфаатлар билан уйғунлаштириш —

рақамли иқтисодиёт хавфсизлигининг гаровидир.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Ўзбекистон Республикасининг «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги Қонуни,

2019 йил 2 июль, ЎРҚ-547-сон.

2. Ўзбекистон Республикасининг «Киберхавфсизлик тўғрисида»ги Қонуни //

Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.04.2022 й., 03/22/764/0313-сон.

3. Ўзбекистон Республикасининг «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги Қонунига

ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги Қонуни, 2026 йил 26 март,

ЎРҚ-1125-сон.

4. Atata B.B. The AI Privacy Paradox: A Comparative Analysis of EU and US

Approaches to Regulating Artificial Intelligence and Protecting Personal Data

// International Research Journal of Modernization in Engineering Technology

and Science. 2024. Vol. 06. Issue 09. P. 1363–1377. DOI:

10.56726/IRJMETS61603.

5. European Union. Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of

the Council of 27 April 2016 on the Protection of Natural Persons with Regard

to the Processing of Personal Data and on the Free Movement of Such Data, and

Repealing Directive 95/46/EC (General Data Protection Regulation) // Official

Journal of the European Union. 2016. L 119. P. 1–88.

6. Gupta H., Gupta V. Data Privacy and Security in AI-Enabled Platforms: The

Role of the Chief Infosec Officer // Stallion Journal for Multidisciplinary

Associated Research Studies. 2024. Vol. 3. Issue 5. P. 191–214.

7. Ijaiya H., Odumuwagun O.O. Advancing Artificial Intelligence and

Safeguarding Data Privacy: A Comparative Study of EU and US Regulatory

Frameworks Amid Emerging Cyber Threats // International Journal of Research

Publication and Reviews. 2024. Vol. 5. No. 12. P. 3357–3375.

8. Lim S., Oh J. Navigating Privacy: A Global Comparative Analysis of Data

Protection Laws // Journal of Comparative Law. 2024. Vol. 5. No. 2. P. 41–58.

9. OECD. Review of the OECD Recommendation on Cross-Border Co-operation in the

Enforcement of Laws Protecting Privacy // OECD Digital Economy Papers. No.

359. September 2023.

10. Yang Z., Ding J. Legal Challenges in Protecting Personal Information in

Big Data Environments [Preprint research paper] / Shandong University of

Finance and Economics. 27 p. SSRN, abstract No. 5166908.

11. Zi Yang, Ding J. Legal Challenges in Protecting Personal Information in

Big Data Environments // preprint research article.

РОЛЬ СУБЪЕКТОВ КИБЕРБЕЗОПАСНОСТИ В РАЗВИТИИ

ЦИФРОВОЙ ЦЕЛОСТНОСТИ ИНФОРМАЦИОННОЙ СРЕДЫ В

РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН

Muallif: Ануш Кодиркулов

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari

Yuborilgan: 2026-04-16 22:59

Asl fayl: Статья_Кодиркулов_А.doc

Abstract

В данной статье рассмотрены, моменты зактрагивающие субъектов

кибербезопасности, а также законодательство нашей республики в области

информационных технологий, также и оперативно-розыскные мероприятия в системах

телекоммуникаций, в соотвествии техническим требованиям стандартов. И указаны

возможные векторы исследования законадательства.

Kalit so'zlar

Субъекты кибербезопасности, объект высокого уровня, технические стандарты,

сертификация.

Maqola matni

, - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ;

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W

SummaryInformation (

DocumentSummaryInformation 8

A B C D E F G H I J K

F1E327BC-269C-435d-A152-05C5408002CA

KSOTemplateDocerSaveRecord

8DF093FDF8E0400D8C56D1F84AC46D64

eyJoZGlkIjoiMGZhNDM0MzY4MmUwN2FhOTViYWEyMjlkNGM1MTZhYTUifQ

Кодиркулов Ануш Саидкулович Слушатель магистратуры по направлению

Правовое обеспечение кибербезопасности

Правоохранительной Академии Республики Узбекистан РОЛЬ СУБЪЕКТОВ

КИБЕРБЕЗОПАСНОСТИ В РАЗВИТИИ ЦИФРОВОЙ ЦЕЛОСТНОСТИ ИНФОРМАЦИОННОЙ СРЕДЫ В

РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН Аннотация: В данной статье рассмотрены, моменты

зактрагивающие субъектов кибербезопасности, а также законодательство нашей

республики в области информационных технологий, также и оперативно-розыскные

мероприятия в системах телекоммуникаций, в соотвествии техническим требованиям

стандартов. И указаны возможные векторы исследования законадательства.

Ключевые слова: Субъекты кибербезопасности, объект высокого уровня,

технические стандарты, сертификация. Аннотация: Ушбу ма

ола тегишли стандартларнинг техник талаблари асосида киберхавфсизлик

манфаатдор томонларига таъсир

илувчи масалаларни, шунингдек, мамлакатимиз ахборот технологиялари со

амда телекоммуникация тизимларидаги оператив ва тергов фаолиятини та

злар: Субъектлар киберхавфсизлик, ю

ори даражадаги объект, техник стандартлар, сертификация. Введение: В

переменчивых ландшафтах виртуального пространства совершение тех или иных

деяний, стало отправной точкой в модернизации норм и стандартов, а также

политик отдельных государств. Озадаченность вызывают вопросы, установления

таких норм, которые будут соотвествовать международным стандартам, равно как

быть более реализуемыми для нашего быстроразвивающегося государства. С

технической стороны, обеспечение безопасности государственной цифрового

сегмента инфраструктуры, осуществляется посредством проверок на соотвествие

тех или иных объектов или же субъектов, которые могут применить и внедрить

некоторые нормы по отношению к своим системам. Однако, требования,

устанавливаемые государством-регулятором, обязательны к исполнению, что явно

указано в нашем законадательстве. При этом, заметна тенденция отставания в

плане развития законадательства, поскольку заграничный опыт показывает всю

проблемность рассматриваемых сфер, применение к ним норм установленных

законадательством. Теоретические основы: В нашей Республике принят ряд норм,

устанавливающих и координирующих деятельность субъектов кибербезопасности, а

также на данный момент, современные вызовы оказали сильное влияние на мировые

институты, поскольку виртуальная среда имеет свойства трансграничности.В нашей

Республике был принят Закон Республики Узбекистан, от 15.04.2022 г.

, который возложил широкий фундамент для юридической оценки и разграничения

тех или иных норм сушествующих в нашем законадательства, также благодаря

политике Нового Узбекистана со стороны нашего президента Ш.М.Мирзиёева, было

принято Постановление Президента Республики Узбекистан, от 31.05.2023 г.

О дополнительных мерах по совершенствованию системы обеспечения

кибербезопасности объектов критической информационной инфраструктуры

Республики Узбекистан

, ссылаясь на раннее указанный закон утвердил, что уполномоченным органом по

обеспечению кибербезопасности будет Служба Государственной Безопасности

Республики Узбекистан, которая будет осуществлять свою деятельность в

соотвествии с постановлением и другими правовыми источниками. Рабочим органом

дополняющим деятельность последнего указан

KIBERJINOYAT TUSHUNCHASI VA UNING

NAZARIY-HUQUQIY TALQINI

Muallif: Diyorbek Komilov

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari

Yuborilgan: 2026-04-18 22:29

Asl fayl: 1D.KomilovmaqolaKibertushuncha.docx

Abstract

Mazkur maqolada kiberjinoyat tushunchasining nazariy-huquqiy asoslari kompleks

tarzda tahlil qilinadi. Xususan, xalqaro hujjatlar, milliy qonunchilik va

ilmiy adabiyotlarda kiberjinoyatga berilgan ta’riflar o‘rganilib, ularning

o‘ziga xos jihatlari aniqlanadi. Shuningdek, kiberjinoyat tushunchasining

yagona universal ta’rifga ega emasligi sabablari yoritilib, muallif tomonidan

umumlashtirilgan ta’rif taklif etiladi. Tadqiqot natijasida kiberjinoyat

tushunchasining zamonaviy rivojlanish tendensiyalari asosida kengayib

borayotgani asoslab beriladi.

Kalit so'zlar

kiberjinoyat, kibermakon, axborot texnologiyalari, Budapesht konvensiyasi,

kiberxavfsizlik, kompyuter jinoyatlari.

Maqola matni

KIBERJINOYAT TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY-HUQUQIY TALQINI

Komilov Diyorbek Zokir o‘g‘li

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” yo‘nalishi magistratura bosqichi

tinglovchisi

E-mail: diyorbekkomilov2404@gmail.com

ANNOTATSIYA

Mazkur maqolada kiberjinoyat tushunchasining nazariy-huquqiy asoslari kompleks

tarzda tahlil qilinadi. Xususan, xalqaro hujjatlar, milliy qonunchilik va

ilmiy adabiyotlarda kiberjinoyatga berilgan ta’riflar o‘rganilib, ularning

o‘ziga xos jihatlari aniqlanadi. Shuningdek, kiberjinoyat tushunchasining

yagona universal ta’rifga ega emasligi sabablari yoritilib, muallif tomonidan

umumlashtirilgan ta’rif taklif etiladi. Tadqiqot natijasida kiberjinoyat

tushunchasining zamonaviy rivojlanish tendensiyalari asosida kengayib

borayotgani asoslab beriladi.

Kalit so‘zlar: kiberjinoyat, kibermakon, axborot texnologiyalari, Budapesht

konvensiyasi, kiberxavfsizlik, kompyuter jinoyatlari.

ПОНЯТИЕ КИБЕРПРЕСТУПНОСТИ И ЕГО ТЕОРЕТИКО-ПРАВОВАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ

АННОТАЦИЯ

В данной статье проводится комплексный анализ теоретико-правовых основ понятия

киберпреступности. В частности, рассматриваются определения киберпреступности,

представленные в международных документах, национальном законодательстве и

научной литературе, а также выявляются их отличительные особенности. Кроме

того, исследуются причины отсутствия единого универсального определения

киберпреступности и приводится обобщённое определение, предложенное автором. В

результате исследования обосновывается, что понятие киберпреступности

непрерывно расширяется в соответствии с современными тенденциями развития.

Ключевые слова: киберпреступность, киберпространство, информационные

технологии, Будапештская конвенция, кибербезопасность, компьютерные

преступления.

CYBERCRIME CONCEPT AND ITS THEORETICAL-LEGAL INTERPRETATION

ABSTRACT This article provides a comprehensive analysis of the theoretical

and legal foundations of the concept of cybercrime. In particular, definitions

of cybercrime presented in international documents, national legislation, and

academic literature are examined, and their distinctive features are

identified. Additionally, the reasons why the concept of cybercrime lacks a

single universal definition are explored, and a generalized definition

proposed by the author is presented. As a result of the research, it is

substantiated that the concept of cybercrime is continuously expanding in line

with modern development trends.

Keywords: cybercrime, cyberspace, information technologies, Budapest

Convention, cybersecurity, computer crimes.

KIRISH

Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida

jamiyat hayotining barcha sohalarida raqamlashtirish jarayonlari kuchayib

bormoqda. Ushbu jarayon ijtimoiy munosabatlarning yangi shakllarini yuzaga

keltirish bilan bir qatorda, jinoyatchilikning ham yangi ko‘rinishini –

kiberjinoyatlarni paydo qildi. Bugungi kunda kiberjinoyatlar global miqyosda

eng tez rivojlanayotgan jinoyat turlaridan biri bo‘lib, ular nafaqat

iqtisodiy, balki ijtimoiy va siyosiy xavfsizlikka ham jiddiy tahdid solmoqda.

Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, kiberjinoyatlar oqibatida yetkazilayotgan zarar

miqdori yildan-yilga ortib bormoqda. Jumladan, “Cybersecurity Ventures”

prognozlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab kiberjinoyatlar natijasida yetkazilgan

zarar 2015-yilda 3 trillion AQSh dollarini tashkil qilgan bo‘lsa, 2025-yilga

kelib zarar miqdori 10.5 trillion AQSh dollariga yetgan hamda 2027-yilga borib

bu ko‘rsatkich 11 trillion AQSh dollaridan oshishi kutilmoqda, Bu esa mazkur

hodisani chuqur ilmiy o‘rganish va uning nazariy-huquqiy asoslarini aniqlash

zaruratini yuzaga keltiradi. Shu nuqtai nazardan, kiberjinoyat tushunchasini

aniq belgilash, uning mazmun-mohiyatini ochib berish dolzarb ilmiy

masalalardan biri hisoblanadi.

Kiberjinoyat tushunchasi xalqaro huquqiy hujjatlarda to‘liq va yagona shaklda

ifodalanmagan. Biroq, ushbu tushunchaning asosiy elementlari Yevropa Kengashi

tomonidan 2001-yilda qabul qilingan “Budapesht konvensiyasi”da o‘z aksini

topgan bo‘lib, garchi unda aynan kiberjinoyat tushunchasiga aniq ta’rif

berilmagan bo‘lsada, bir qancha kiberjinoyat turlariga ta’rif berib o‘tilgan

va ular to‘rtta guruhlarga ajratilgan hamda har bir guruhga kiruvchi

kiberjinoyatlar tavsiflangan. Shuning uchun Budapesht konvensiyasidan

yuqoridagi tavsif va ta’riflarlarni umumlashtirgan holda kiberjinoyat

tushunchasini kompyuter tizimlari, tarmoqlari va ma’lumotlariga qarshi yoki

ular orqali sodir etiladigan yoxud axborot texnologiyalari vositasida

intellektual mulk huquqini buzish, har-xil turdagi kontentlar yaratish,

tarqatish ko‘rinishidagi jinoyatlarni tushunish mumkin.

Xalqaro hujjatlarda yagona ta’rifning mavjud emasligi, avvalo,

kiberjinoyatlarning dinamik va tez o‘zgaruvchan xususiyati bilan izohlanadi.

Texnologiyalar rivoji bilan yangi jinoyat turlari paydo bo‘lib borayotgani

sababli qat’iy ta’rif berish amaliy jihatdan samarasiz bo‘lishi mumkin. Shu

sababdan xalqaro huquq normalarida kiberjinoyat tushunchasiga yagona ta’rif

berishdan ko‘ra, kiberjinoyatlarning aniq turlarini va ularning ta’riflarini

belgilashga ustuvor ahamiyat qaratadi.

Milliy darajada ham kiberjinoyatlar alohida huquqiy tartibga solingan.

Xususan, O‘zbekiston Respublikasining “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi qonunida

“kiberjinoyatchilik – axborotni egallash, uni oʻzgartirish, yoʻq qilish yoki

axborot tizimlari va resurslarini ishdan chiqarish maqsadida kibermakonda

dasturiy taʼminot va texnik vositalardan foydalanilgan holda amalga

oshiriladigan jinoyatlar yigʻindisi.” deb ta’rif berilgan.

Ilmiy adabiyotlarda kiberjinoyatga berilgan ta’rif yanada kengroq va chuqurroq

mazmunli, shuningdek juda xilma-xil ekanligni ko‘rishmiz mumkin. Olimlarning

kiberjinoyat tushunchasi borasida fikri sezilarli darajada bir-biridan farq

qiladi. Xususan, britaniyalik olim David S. Wall o‘z asarida

kiberjinoyatlarning raqamli texnologiyalar bilan bog‘liqligi, axborot muhitiga

ta’siri va ijtimoiy xavflilik darajasini tahliliy tarzda ochib bergan bo‘lib,

garchi kiberjinoyat tushunchasining qa’tiy ta’rifini yozmagan bo‘lsada, umumiy

qilib aytganda kiberjinoyatni - raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq hamda

axborot muhitiga bevosita yoki bilvosita zarar yetkazuvchi ijtimoiy xavfli

xatti-harakatlar majmui sifatida izohlaydi hamda kiberjinoyatni nafaqat texnik

hodisa, balki ijtimoiy jarayon sifatida ham ko‘rsatadi.

Ushbu sohadagi yana boshqa bir mashxur olimlar D.Halder va K.Jaishankar o‘z

kitobida kiberjinoyatga “Jinoyat motivi asosida shaxs yoki shaxslar guruhiga

qarshi, jabrlanuvchining obro‘siga qasddan putur yetkazish, unga jismoniy yoki

ruhiy zarar yetkazish yoxud bevosita yoki bilvosita moddiy zarar keltirish

maqsadida, Internet (chat xonalari, elektron pochta, e’lonlar taxtalari va

guruhlar) hamda mobil telefonlar (SMS/MMS) kabi zamonaviy telekommunikatsiya

tarmoqlari orqali sodir etiladigan huquqbuzarliklar” deb ta’rif berishgan.

Ularning ilmiy izlanishida asosiy e’tibor asosan kibermakonda ayollar va

bollarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan.

Milliy ilmiy adabiyotlarimizda ham kiberjinoyat tushunchasi haqida bir qancha

fikrlar yuritilgan bo‘lib, xususan O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuratura

Akademiyasi mualliflar jamoasi (G.F.Musayev va boshqalar) tomonidan ishlab

chiqilgan “Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar (kiberjinoyatlar):

turlari, kvalifikatsiyalanishi va ularga nisbatan tergov harakatlarini

o‘tkazish taktikasi” nomli o‘quv qo‘llanmasida kiberjinoyat tushunchasiga tor

va keng ma’noda ta’rif berilgan bo‘lib, unda quyidagicha izohlangan: “tor

ma’nodagi kiberjinoyatchilik (kompyuter jinoyati) – bu kompyuter tizimlari va

ular tomonidan qayta ishlanadigan ma’lumotlarning xavfsizligiga qarshi

qaratilgan elektron operatsiyalar ko‘rinishidagi har qanday noqonuniy

xatti-harakatlar. Keng ma’nodagi kiberjinoyatchilik (kompyuterdan foydalanish

bilan bog‘liq jinoyatlar) – bu kompyuter tizimlari yoki tarmog‘i orqali yoki

ular bilan bog‘liq bo‘lgan har qanday noqonuniy xatti-harakatlar, shu

jumladan, kompyuter tizimlari yoki tarmoq orqali ma’lumotlarga noqonuniy

egalik qilish, ularni noqonuniy taklif qilish yoki tarqatish kabi jinoyatlar”.

Yuqorida turli yillarda turli xalqaro hujjatlar hamda tadqiqotchilar tomonidan

keltirilgan kiberjinoyat tushunchasini ochib berish yuzasidan fikrlarni ko‘rib

o‘tdik. Ulardagi bir qancha o‘xshashlik va xilma-xillilarni payqashimiz mumkin

bo‘lib, buni yillar davomida axborot texnologylari rivojlanishi natijasida

ularga mutanosib ravishda jinoyat turlarning o‘zgarib borishi bilan izohlash

mumkin. Axborot texnologiyalari rivoji kiberjinoyat tushunchasining kengayib

borishiga sabab bo‘ladi. Chunki zamonamizning raqamlash darajasi oshgani sari,

raqamli texnologiyalar vositasida amalga oshiriladigan ijtimoy

munosabatlarning ko‘lami ham ortib bormoqda. Buning natijasida ushbu ijtimoiy

munosabatlar bilan bog‘liq jinoyatlarning ham raqamli ko‘rinishdagi turlari

paydo bo‘lmoqda. Shu nuqati-nazardan kelajakda ham kiberjinoyat tushunchasi

yanda kengroq ma’no kasb etishi mumkinligini prognoz qilishimiz mumkin.

Mazkur ta’rif va fikrlarni tahlil qilgan hamda umumlashtirgan, hozirgi raqamli

transformatsiya va rivojlanish jarayonlarini hisobga olgan holda kiberjinoyat

tushunchasini quyidagicha izohlash maqsadga muvofiq deb hisoblanadi:

“Kiberjinoyat – bu axborot texnologiyalar va kompyuter tizimlariga qarshi

sodir etiladigan yoki ulardan foydalangan holda axborot resurslari, tizimlari,

ma’lumotlar bazalariga yoki axborot texnologiyalari foydalanuvchilariga

ma’naviy, moliyaviy, texnologik yoki boshqacha tarzda zarar yetkazishga

qaratilgan har qanday jinoyat yoki huquqbuzarlikdir.

Mazkur ta’rif ilmiy jihatdan asosli hisoblanadi, chunki u kiberjinoyat

tushunchasiga nisbatan xalqaro, milliy va doktrinal yondashuvlarni kompleks

tarzda o‘zida mujassamlashtiradi. Xususan, Budapesht konvensiyasida

kiberjinoyatlar kompyuter tizimlariga qarshi hamda ular yordamida sodir

etiladigan huquqbuzarliklar sifatida tasniflangan bo‘lib, mazkur ta’rifda

aynan shu ikki asosiy yo‘nalish umumlashtirilgan. Shu bilan birga, u milliy

qonunchilikdagi yondashuvlarga mos ravishda axborot resurslari va tizimlariga

zarar yetkazish elementlarini qamrab oladi hamda zamonaviy ilmiy qarashlarga

muvofiq foydalanuvchilarga yetkaziladigan ma’naviy, moliyaviy va texnologik

zararlarni ham o‘z ichiga oladi. Ta’rifning keng qamrovli va moslashuvchan

shaklda ifodalanishi esa nafaqat an’anaviy, balki yangi paydo bo‘layotgan

kiberjinoyat turlarini ham qamrab olish imkonini beradi, bu esa uni

kiberjinoyat tushunchasining umumlashtirilgan va takomillashtirilgan nazariy

talqini sifatida baholashga asos bo‘ladi.

XULOSA

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kiberjinoyat tushunchasi zamonaviy

huquqiy fanlarda murakkab va ko‘p qirrali kategoriya hisoblanadi. Xalqaro

hujjatlarda uning yagona ta’rifi mavjud emasligi, bir tomondan, huquqiy

moslashuvchanlikni ta’minlasa, boshqa tomondan, ilmiy izlanishlar uchun keng

imkoniyat yaratadi.

Milliy qonunchilikda kiberjinoyat tushunchasi aniqroq ifodalangan bo‘lsa-da,

texnologiyalar rivoji bilan u ham takomillashtirib borilishi zarur. Ilmiy

adabiyotlarda esa turli yondashuvlar mavjud bo‘lib, ular mazkur tushunchaning

ko‘p qirrali tabiatini aks ettiradi.

Umuman olganda, kiberjinoyat tushunchasi kelajakda ham kengayib borishi

kutilmoqda. Shu sababli, uni nazariy va amaliy jihatdan chuqur o‘rganish,

yagona konseptual yondashuvlarni ishlab chiqish zamonaviy huquqshunoslikning

muhim vazifalaridan biri bo‘lib qoladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Council of Europe, Convention on Cybercrime (Budapest Convention), 2001.

2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, (1994-yil 2-sentabr).

URL: https://lex.uz/docs/-111453 (Murojaat qilingan sana:10.04.2026)

3. O'zbekiston Respublikasining Qonuni. “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”.

(O‘RQ-764, 15.04.2022). URL: https://lex.uz/docs/-5960604

(Murojaat qilingan sana:10.04.2026)

4. Jonathan Clough. Principles of Cybercrime. Cambridge University Press,

2015.

5. Wall D.S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age.

Cambridge: Polity Press, 2007.

6. Halder D., Jaishankar K. Cyber Crime and the Victimization of Women: Law,

Rights and Regulaions. Hershey, PA: IGI Global, 2011.

7. G.F.Musayev va boshqalar. “Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar

(kiberjinoyatlar): turlari, kvalifikatsiyalanishi va ularga nisbatan tergov

harakatlarini o‘tkazish taktikasi”. O‘quv qo‘llanma, Tashkent, Baktria press –

2020.

8. Cybersecurity Ventures. Cybersecurity Cost Report. Elektron manba.

URL:

https://cybersecurityventures.com/wp-content/uploads/2023/11/CybersecurityCost.pdf

(Murojaat qilingan sana: 10.04.2026)

KIBERJINOYATLARNING KLASSIFIKATSIYASI VA

ZAMONAVIY TENDENSIYALARI

Muallif: Diyorbek Komilov

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari

Yuborilgan: 2026-04-22 14:39

Asl fayl: D.Komilovtezisklassifikatsiya.docx

Abstract

Mazkur tezisda kiberjinoyatlarning tavsiflanishi hamda ularning zamonaviy

tendensiyalari tahlil qilinadi. Xususan, kiberjinoyatlarning asosiy

klassifikatsiyasi, ularning amaliy ko‘rinishlari va so‘nggi yillarda

kuzatilayotgan transformatsiya jaryonlari o‘rganiladi. Tadqiqot natijasida

kiberjinoyatlarning murakkablashuvi, avtomatlashtirilishi va transmilliy

xarakterining kuchayib borayotgani asoslab beriladi.

Kalit so'zlar

kiberjinoyat turlari, axborot texnologiyalariga qarshi qaratilgan

kiberjinoyatlar, axborot texnologiyalari vositasida sodir etiladigan

kiberjinoyatlar, phishing, malware, ransomware, kiberjinoyatlar ximzat

sifatida, kiberxavfsizlik, raqamlashtirish, sun’iy intellekt

Maqola matni

KIBERJINOYATLARNING KLASSIFIKATSIYASI VA ZAMONAVIY TENDENSIYALARI

Komilov Diyorbek Zokir o‘g‘li

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” yo‘nalishi

magistratura bosqichi tinglovchisi

E-mail: diyorbekkomilov2404@gmail.com

ANNOTATSIYA

Mazkur tezisda kiberjinoyatlarning tavsiflanishi hamda ularning zamonaviy

tendensiyalari tahlil qilinadi. Xususan, kiberjinoyatlarning asosiy

klassifikatsiyasi, ularning amaliy ko‘rinishlari va so‘nggi yillarda

kuzatilayotgan transformatsiya jaryonlari o‘rganiladi. Tadqiqot natijasida

kiberjinoyatlarning murakkablashuvi, avtomatlashtirilishi va transmilliy

xarakterining kuchayib borayotgani asoslab beriladi.

Kalit so‘zlar: kiberjinoyat turlari, axborot texnologiyalariga qarshi

qaratilgan kiberjinoyatlar, axborot texnologiyalari vositasida sodir

etiladigan kiberjinoyatlar, phishing, malware, ransomware, kiberjinoyatlar

ximzat sifatida, kiberxavfsizlik, raqamlashtirish, sun’iy intellekt.

ABSTRACT

This thesis analyzes the characterization of cybercrimes and their modern

trends. In particular, the main classification of cybercrimes, their practical

manifestations, and the transformation processes observed in recent years are

examined. As a result of the study, it is substantiated that cybercrimes are

becoming increasingly complex, automated, and transnational in nature.

Keywords: types of cybercrime, cybercrimes against information technologies,

cybercrimes committed using information technologies, phishing, malware,

ransomware, cybercrime as a service, cybersecurity, digitalization, artificial

intelligence.

АННОТАЦИЯ

В данной тезисе анализируются характеристика киберпреступлений и их

современные тенденции. В частности, рассматриваются основная классификация

киберпреступлений, их практические проявления, а также процессы трансформации,

наблюдаемые в последние годы. В результате исследования обосновывается, что

киберпреступления становятся всё более сложными, автоматизированными и

приобретают транснациональный характер.

Ключевые слова: виды киберпреступлений, киберпреступления против

информационных технологий, киберпреступления, совершаемые с использованием

информационных технологий, фишинг, вредоносное программное обеспечение,

программы-вымогатели, киберпреступность как услуга, кибербезопасность,

цифровизация, искусственный интеллект.

Zamonaviy axborot texnologiyalarining rivojlanishi kiberjinoyatlarning nafaqat

son jihatdan ortishiga, balki ularning mazmunan murakkablashishiga ham olib

kelmoqda. Hozirgi kunda kiberjinoyatlar turli mezonlar asosida

tasniflanayotgan bo’lib, xususan, Budapesht konvensiyasida ular quyidagi

umumiy to’rtta guruhga: Kompyuter ma’lumotlari va tizimlarining maxfiyligi

(Confidentiality), yaxlitligi (Integrity) hamda mavjudligi (Availablity)ga

qarshi jinoyatlar, Komyuter bilan bog’liq jinoyatlar, Kontent bilan bog’liq

jinoyatlar (bolalar pornografiyasi bilan bo’g’liq jinoyatlar, Mualliflik

huquqi va unga turdosh huquqlarning buzilishi bilan bog’liq jinoyatlar ga

ajratilgan bo’lsa-da, eng maqbul yondashuv sifatida ularni ikki asosiy guruhga

ajratish mumkin: axborot texnologiyalariga qarshi qaratilgan kiberjinoyatlar

va axborot texnologiyalari vositasida sodir etiladigan kiberjinoyatlar.

Birinchi guruhga kompyuter tizimlari va ma’lumotlar bazalariga bevosita zarar

yetkazishga qaratilgan hujumlar kiradi. Bular jumlasiga noqonuniy kirish

(hacking), ma’lumotlarni o‘zgartirish yoki yo‘q qilish, zararli dasturlar

(malware) tarqatish, xizmat ko‘rsatishni rad etish hujumlari (DDoS) hamda

zaifliklardan foydalanishga asoslangan hujumlar (zero-day) kiradi. Ushbu

turdagi kiberjinoyatlar asosan texnik infratuzilmani ishdan chiqarish yoki

ma’lumotlarni egallashga qaratilganligi bilan ajralib turadi. . Masalan, Bu

turdagi jinoyatlar Hindistoning “The Institute of Company Secretaries of India

(ICSI)” instituti tomonidan taqdim qilingan “Cyber Crime: Laws and Practices”

darsligida “Computer Target Cyber Crime” ya’ni “kompyuter nishon bo’lgan

kiberjinoyatlar” deb keltirialdi va unga ko’ra bu turdagi jinoyatlarda asosiy

zarar kompyuter tizimlari, ma’lumotlar bazalariga yetkaziladi, ular ishdan

chiqariladi yoki ma’lumotlar ko’chirib olinadi, o’zgartiriladi yoxud boshqa

usulda zararlanadi.

Ikkinchi guruh esa axborot texnologiyalari vositasida sodir etiladigan

kiberjinoyatlar bo’lib, an’anaviy jinoyatlarning raqamli muhitda sodir

etilishini ifodalaydi. Bunda kompyuter va internet vosita sifatida

qo‘llanilib, firibgarlik, phishing, identifikatsiya ma’lumotlarini o‘g‘irlash,

onlayn moliyaviy jinoyatlar, noqonuniy kontent tarqatish kabi harakatlar

amalga oshiriladi. Ushbu turdagi jinoyatlar ijtimoiy muhandislik usullariga

tayangan holda inson omilidan faol foydalanilishi bilan xarakterlanadi. Misol

uchun, Axborot texnologiyalari fani tadqiqotchisi Nottingam Universiteti

professori Stiven Furnell bu kabi jinoyatlarga o’z asarida “Computer-enabled

crimes” ya’ni “Kopmyuter vositasida vujudga keluvchi jinoyatlar” deb izoh

berib o’tadi, unga ko’ra an’anaviy jinoyatlar kompyuter vositasida amalga

oshirilishi ayanan shu turga kiradi. Shu bilan birgalikda, Verzon

kompaniyasining web-saytidagi 2023-yilgi ma’lumotlariga qaraganda,

“ma’lumotlar buzilishi holatlarining 74%iga inson omili ya’ni fishing,

bilmasdan xato qilib qo’yishi, ijtimoiy muhandislik va shu kabilar sabab

bo’lgan”.

So‘nggi yillarda kiberjinoyatlarning rivojlanish tendensiyalarida bir qator

muhim o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Birinchidan, kiberjinoyatlar tobora

avtomatlashtirilgan tus olmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan

foydalanish orqali fishing xabarlari, zararli dasturlar va hatto deepfake

kontentlar yaratish imkoniyati kengaymoqda. Ikkinchidan, kiberjinoyatlar

“xizmat sifatida” (Cybercrime-as-a-Service) modeliga o‘tib, bu sohada maxsus

“qora bozor” shakllanmoqda. Bu esa texnik bilimga ega bo‘lmagan shaxslarning

ham kiberjinoyat sodir etish imkoniyatini oshirmoqda. Uchinchidan,

kiberjinoyatlarning transmilliy xarakteri kuchayib bormoqda. Jinoyatchilar bir

davlat hududida turib boshqa davlatdagi tizimlarga hujum qilishi mumkinligi

ularni aniqlash va javobgarlikka tortishni murakkablashtiradi. To‘rtinchidan,

moliyaviy texnologiyalar rivoji bilan bog‘liq holda kriptovalyutalar orqali

amalga oshiriladigan jinoyatlar soni ortib bormoqda, bu esa jinoiy

daromadlarni yashirish imkoniyatini kengaytirmoqda. Europolning “Internet

orqali sodir etiladigan uyushgan jinoyatlar bo‘yicha tahdidni baholash 2024”

(IOCTA 2024) hisoboti hamda Jahon iqtisodiy forumi “WEF” tomonidan e’lon

qilingan “Global kiberxavfsizlik istiqbollari 2025” (Global Cybersecurity

Outlook 2025) analitik hisobotlarida yuqoridagi fikrlar tasdig’i keltirilgan.

Bundan tashqari, pandemiya davridan keyin ijtimoiy munosabatlarning keng

miqyosda raqamli shaklga o‘tishi kiberjinoyatlar uchun yangi imkoniyatlar

yaratdi. Masofaviy ish, onlayn ta’lim va elektron tijoratning rivojlanishi

foydalanuvchilar sonining keskin oshishiga olib kelib, bu esa

kiberjinoyatchilar uchun yangi nishonlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kiberjinoyatlar zamonaviy davrda murakkab,

moslashuvchan va tez rivojlanayotgan hodisa sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Ularning turlari nafaqat ko‘payib bormoqda, balki texnologik taraqqiyot bilan

uzviy bog‘liq holda sifat jihatidan ham o‘zgarib bormoqda. Ayniqsa, sun’iy

intellekt, raqamli iqtisodiyot va global tarmoqlarning rivojlanishi

kiberjinoyatlarning yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Shu sababli,

kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda nafaqat texnik, balki huquqiy va

tashkiliy choralarni ham kompleks tarzda takomillashtirish zarur.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

1. Council of Europe, Convention on Cybercrime (Budapest Convention), 2001;

2. The Institute of Company Secretaries of India (ICSI). Cyber Crime: Laws and

Practices. 2016;

3. Steven Furnell. Cybercrime: Vandalizing the Information Society. London:

Addison-Wesley – 2002;

4. Verizon. 2023 Data Breach Investigations Report (DBIR). 2023. Ilmiy

hisobot;

5. Europol. Internet Organised Crime Threat Assessment (IOCTA) 2024. Analitik

hisobot. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2024.

URL:https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/Internet%20Organised%20Crime%20Threat%20Assessment%20IOCTA%202024.pdf

6. World Economic Forum. Global Cybersecurity Outlook 2025. Geneva: World

Economic Forum, 2025. Analitik hisobot.

URL:https://reports.weforum.org/docs/WEF_Global_Cybersecurity_Outlook_2025.pdf

РОЛЬ СУБЪЕКТОВ КИБЕРБЕЗОПАСНОСТИ В РАЗВИТИИ

ЦИФРОВОЙ ЦЕЛОСТНОСТИ ИНФОРМАЦИОННОЙ СРЕДЫ В

РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН

Muallif: Ануш Кодиркулов

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy masalalari

Yuborilgan: 2026-04-22 16:46

Asl fayl: Статья_Кодиркулов_А_HbOfOo0.doc

Abstract

Аннотация: В данной статье рассмотрены, моменты зактрагивающие субъектов

кибербезопасности, а также законодательство нашей республики в области

информационных технологий, также и оперативно-розыскные мероприятия в системах

телекоммуникаций, в соотвествии техническим требованиям стандартов. И указаны

возможные векторы исследования законадательства.

Kalit so'zlar

Ключевые слова: Субъекты кибербезопасности, объект высокого уровня,

технические стандарты, сертификация.

Maqola matni

, - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ;

A B C D E F G H I J K L

SummaryInformation (

DocumentSummaryInformation 8

F1E327BC-269C-435d-A152-05C5408002CA

KSOTemplateDocerSaveRecord

8DF093FDF8E0400D8C56D1F84AC46D64

eyJoZGlkIjoiMGZhNDM0MzY4MmUwN2FhOTViYWEyMjlkNGM1MTZhYTUifQ

РОЛЬ СУБЪЕКТОВ КИБЕРБЕЗОПАСНОСТИ В РАЗВИТИИ ЦИФРОВОЙ ЦЕЛОСТНОСТИ

ИНФОРМАЦИОННОЙ СРЕДЫ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН Кодиркулов Ануш Саидкулович

Правоохранительная академия Республики Узбекистан Магистарант факультета

Правовое обеспечение кибербезопасности

HYPERLINK "mailto:bunyod6ix

Аннотация: В данной статье рассмотрены, моменты зактрагивающие субъектов

кибербезопасности, а также законодательство нашей республики в области

информационных технологий, также и оперативно-розыскные мероприятия в системах

телекоммуникаций, в соотвествии техническим требованиям стандартов. И указаны

возможные векторы исследования законадательства. Ключевые слова: Субъекты

кибербезопасности, объект высокого уровня, технические стандарты,

сертификация. Аннотация: Ушбу ма

ола тегишли стандартларнинг техник талаблари асосида киберхавфсизлик

манфаатдор томонларига таъсир

илувчи масалаларни, шунингдек, мамлакатимиз ахборот технологиялари со

амда телекоммуникация тизимларидаги оператив ва тергов фаолиятини та

злар: Субъектлар киберхавфсизлик, ю

ори даражадаги объект, техник стандартлар, сертификация. Annotation: This

article examines issues affecting cybersecurity entities, as well as the

legislation of our republic in the field of information technologies. It also

covers operational-search activities in telecommunication systems in

accordance with the technical requirements of standards. Possible research

vectors of the legislation are indicated. Keywords: Cybersecurity entities,

high-level object, technical standards, certification. Введение: В

переменчивых ландшафтах виртуального пространства совершение тех или иных

деяний, стало отправной точкой в модернизации норм и стандартов, а также

политик отдельных государств. Озадаченность вызывают вопросы, установления

таких норм, которые будут соотвествовать международным стандартам, равно как

быть более реализуемыми для нашего быстроразвивающегося государства. С

технической стороны, обеспечение безопасности государственной цифрового

сегмента инфраструктуры, осуществляется посредством проверок на соотвествие

тех или иных объектов или же субъектов, которые могут применить и внедрить

некоторые нормы по отношению к своим системам. Однако, требования,

устанавливаемые государством-регулятором, обязательны к исполнению, что явно

указано в нашем законадательстве. При этом, заметна тенденция отставания в

плане развития законадательства, поскольку заграничный опыт показывает всю

проблемность рассматриваемых сфер, применение к ним норм установленных

законадательством. Основной анализ: В нашей Республике принят ряд норм,

устанавливающих и координирующих деятельность субъектов кибербезопасности, а

также на данный момент, современные вызовы оказали сильное влияние на мировые

институты, поскольку виртуальная среда имеет свойства трансграничности.В нашей

Республике был принят Закон Республики Узбекистан, от 15.04.2022 г.

, который возложил широкий фундамент для юридической оценки и разграничения

тех или иных норм сушествующих в нашем законадательства, также благодаря

политике Нового Узбекистана со стороны нашего президента Ш.М.Мирзиёева, было

принято Постановление Президента Республики Узбекистан, от 31.05.2023 г.

О дополнительных мерах по совершенствованию системы обеспечения

кибербезопасности объектов критической информационной инфраструктуры

Республики Узбекистан

, ссылаясь на раннее указанный закон утвердил, что уполномоченным органом по

обеспечению кибербезопасности будет Служба Государственной Безопасности

Республики Узбекистан, которая будет осуществлять свою деятельность в

соотвествии с постановлением и другими правовыми источниками. Рабочим органом

дополняющим деятельность последнего указан

2-SEKSIYA

HUQUQNI MUHOFAZA QILUVCHI ORGANLAR

FAOLIYATIDA SUN’IY INTELLEKT

TEXNOLOGIYALARINI QO‘LLASH ISTIQBOLLARI

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim maqolalari soni: 8

Bo'lim tavsifi

<p>Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt

texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari</p>

SUN’IY INTELLEKTNI SUD TIZIMIGA JORIY ETISH:

MILLIY MODEL VA HUQUQIY TARTIBGA SOLISH

MUAMMOLARI

Muallif: Bunyod Toshmuxammadov

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-16 19:10

Asl fayl: tezis_iiv_akademiya_sud_SI.docx

Abstract

Annotatsiya. Ushbu tezisda sud tizimiga sun’iy intellektni joriy etishning

konseptual va normativ asoslari, milliy modelni shakllantirish mezonlari hamda

huquqiy tartibga solishdagi muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi

sud jarayonida SI yechimlarining maqbulligini baholash, xavflarni huquqiy

mexanizmlar orqali kamaytirish va protsessual kafolatlarni mustahkamlashdir.

Metodologiya sifatida qiyosiy-huquqiy, tizimli va riskka asoslangan yondashuv

qo‘llanadi. Ilmiy yangilik SI vositalarini sudda qo‘llash uchun vakolat,

mas’uliyat va audit talablarini birlashtiruvchi milliy tartibga solish

modelini asoslashdan iborat.

Kalit so'zlar

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt; sud axborot tizimlari; raqamli protsess;

algoritmik shaffoflik; javobgarlik; ma’lumotlarni himoya qilish; sud

mustaqilligi

Maqola matni

Sun’iy intellektni sud tizimiga joriy etish: milliy model va huquqiy tartibga

solish muammolari

Toshmuxammadov Bunyod Orif o’g’li

Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” fakulteti magistranti

O’zbekiston Respublikasi, Toshkent shahri

Email: bunyod6ix@gmail.com

Annotatsiya. Ushbu tezisda sud tizimiga sun’iy intellektni joriy etishning

konseptual va normativ asoslari, milliy modelni shakllantirish mezonlari hamda

huquqiy tartibga solishdagi muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi

sud jarayonida SI yechimlarining maqbulligini baholash, xavflarni huquqiy

mexanizmlar orqali kamaytirish va protsessual kafolatlarni mustahkamlashdir.

Metodologiya sifatida qiyosiy-huquqiy, tizimli va riskka asoslangan yondashuv

qo‘llanadi. Ilmiy yangilik SI vositalarini sudda qo‘llash uchun vakolat,

mas’uliyat va audit talablarini birlashtiruvchi milliy tartibga solish

modelini asoslashdan iborat.

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt; sud axborot tizimlari; raqamli protsess;

algoritmik shaffoflik; javobgarlik; ma’lumotlarni himoya qilish; sud

mustaqilligi

Аннотация. В данном тезисе рассматриваются правовые пределы использования

искусственного интеллекта в судебной системе, условия формирования

национальной модели, а также противоречия в правовом регулировании. Целью

исследования является поиск баланса между эффективностью и гарантиями

справедливости при внедрении искусственного интеллекта в судебную практику, а

также разработка нормативных решений, направленных на защиту процессуальных

прав. Методологическая основа исследования включает сравнительно-правовой и

системный анализ, а также оценку факторов риска. Научная новизна заключается в

обосновании поэтапной модели сертификации, объяснимости и распределения

ответственности для систем искусственного интеллекта, применяемых в судебной

деятельности.

Ключевые слова: искусственный интеллект; судебные информационные системы;

цифровой процесс; алгоритмическая прозрачность; ответственность; защита

данных; независимость суда

Abstract. This thesis examines the legal and institutional conditions for

introducing artificial intelligence into the judiciary, with a focus on a

national model and regulatory challenges. The study aims to balance efficiency

gains with due process guarantees, judicial independence, and accountability.

Methodologically, it applies comparative legal analysis, a systems approach,

and risk-based assessment of AI tools used in courts. The scientific novelty

lies in proposing an integrated framework combining authorization,

transparency, auditability, and liability rules for AI-assisted adjudication.

Keywords: artificial intelligence; judicial information systems; digital

procedure; algorithmic transparency; liability; data protection; judicial

independence Kirish

Sud tizimiga sun’iy intellektni joriy etish masalasi hozirgi bosqichda faqat

texnologik modernizatsiya sifatida emas, balki odil sudlovning protsessual

arxitekturasi va konstitutsiyaviy kafolatlariga ta’sir qiluvchi institutsional

islohot sifatida talqin qilinishi lozim. Bu jarayonda asosiy savol shundan

iboratki, SI vositalari sudning dalillarni baholash, protsessni boshqarish va

qaror qabul qilishdagi funksiyalariga qaysi nuqtalarda, qanday darajada va

qanday huquqiy cheklovlar asosida “yordamchi” sifatida kirishi mumkin. Sud

faoliyatining legitimligi, bir tomondan, natijaning adolatliligi bilan,

ikkinchi tomondan esa, jarayonning shaffofligi va taraflarning teng

imkoniyatlari bilan o‘lchanadi. Demak, SI qo‘llanishining huquqiy modeli

samaradorlikni oshirish bilan birga, xatoliklar, tarafkashlik, ma’lumotlar

bilan muomala madaniyati va javobgarlikning “tarqalib ketishi” kabi xavflarni

ham oldindan nazarda tutishi kerak.

Asosiy tahlil

Milliy modelni shakllantirishning birinchi tayanchi sud hokimiyatining

mustaqilligi va protsessual avtonomiyasidir. SI qo‘llaniladigan muhitda

mustaqillik faqat tashqi aralashuvdan himoya sifatida emas, balki texnologik

yetkazib beruvchilar, ma’lumot operatorlari va algoritmik parametrlarni

belgilovchi subyektlarning bilvosita ta’siridan himoya sifatida ham

tushuniladi. Agar sud axborot tizimi yoki SI moduli “qora quti” bo‘lib qolsa,

sudya qaror qabul qilishga yordam beruvchi tavsiyaning manbai va mantiqini

baholay olmaydi, taraflar esa e’tiroz bildirishning real instrumentlariga ega

bo‘lmaydi. Shu sababli, milliy model SI yordamchi funksiyalarini aniq

chegaralash, ularni protsessual huquq normalari bilan “bog‘lash” va sudyaga

yakuniy baholash vakolatini so‘zsiz qoldirish tamoyiliga tayanishi zarur.

Bunda SI, avvalo, hujjat aylanishini optimallashtirish, ishlarni taqsimlashda

ehtiyotkor algoritmik ko‘mak, muddatlarni nazorat qilish, amaliyotdan

iqtiboslar qidiruvi, standart shakllarni tayyorlash, audio-video yozuvlarni

matnga ko‘chirish kabi protsessni tashkil etuvchi yordamchi bosqichlarda

qo‘llanishi maqsadga muvofiqdir; ammo dalillarni ishonchlilik bo‘yicha

reytinglash, shaxsning “xavflilik” darajasini avtomatik belgilash yoki jazoni

taklif etish kabi funksiyalar, ayniqsa jinoyat protsessida, juda yuqori riskli

segment hisoblanadi [5]. Bunday segmentlarda SI qo‘llanishi bo‘lsa ham, u

qat’iy cheklangan, hujjatlashtirilgan va tekshiruvchan bo‘lishi kerak.

Ikkinchi tayanch ma’lumotlar sifati va ularning huquqiy rejimidir. SI tizimi

qanchalik murakkab bo‘lmasin, u o‘rgatilgan ma’lumotlar to‘plamidagi xatolar,

tizimli notekislik va tarixiy amaliyotdagi og‘ishlarni ko‘paytirishi mumkin.

Bu holat “algoritmik tarafkashlik” muammosini yuzaga keltiradi, uning

oqibatida ayrim toifadagi shaxslar yoki nizolar guruhlari bo‘yicha tavsiyalar

muntazam ravishda bir yoqlama bo‘lib qolishi ehtimoli ortadi [3]. Shu bois

milliy tartibga solishda sud ma’lumotlarining yig‘ilishi, anonimlashtirilishi,

maqsadga muvofiqligi va minimal yetarliligi, shuningdek saqlash muddatlari

aniq belgilanishi lozim. Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish talablarining sud

axborot tizimlari bilan uyg‘unlashuvi, ayniqsa, audio yozuvlar, biometrik

ma’lumotlar, geolokatsiya yoki digital izlar ishlatilganda, alohida e’tibor

talab qiladi. Bu yerda muammo shundaki, sud ishining ochiqligi va axborotdan

foydalanish erkinligi prinsiplari shaxsiy hayot daxlsizligi va ma’lumotlarni

himoya qilish bilan muvozanatga keltirilishi kerak. Muvozanatni topish uchun

“maqsadga bog‘langan ochiqlik” yondashuvi asosli ko‘rinadi: sud qarorlarining

e’lon qilinishi saqlanadi, biroq SI o‘qitish uchun ishlatiladigan xom

ma’lumotlar qat’iy rejim ostida, audit izlari bilan boshqariladi.

Uchinchi tayanch shaffoflik va izohlanish standartlaridir. Sud faoliyatida SI

qo‘llanishi oddiy xizmat ko‘rsatish avtomatizatsiyasidan farqli ravishda,

protsessual oqibatlar tug‘diradi. Shu sababli taraflar SI ishtirok etganligini

bilish, SI natijasining qaysi bosqichda qo‘llanganini tushunish, hamda uning

natijasiga e’tiroz bildirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu talab to‘liq

“manba kodini oshkor qilish”ga tenglashtirilmasligi lozim, chunki intellektual

mulk va kiberxavfsizlik omillari mavjud. Biroq “izohlanishning minimal

darajasi” protsessual standart sifatida joriy etilishi mumkin: modelning

vazifasi, ishlatilgan ma’lumot kategoriyalari, asosiy xususiyatlar, aniqlik

ko‘rsatkichlari, cheklovlari, xatolik ehtimoli va audit natijalari haqidagi

ma’lumotlar sud va taraflar uchun mavjud bo‘lishi kerak [2]. Shu bilan birga,

SI tavsiyasi sud qarorining motivatsion qismida “dalil” sifatida emas, balki

“tashkiliy-analitik yordam” sifatida qayd etilib, sudya mustaqil baho bergani

ko‘rsatilsa, texnologik yordamning protsessual maqomi ravshanlashadi.

To‘rtinchi tayanch javobgarlikning taqsimlanishidir. SI yordamida tayyorlangan

hujjat, tavsiya yoki prognoz noto‘g‘ri bo‘lsa, zarar kim zimmasiga tushishi

masalasi huquqiy tartibga solishda markaziy o‘rin tutadi. An’anaviy modelda

sudya qaror uchun javobgar, biroq SI joriy etilganda “javobgarlik zanjiri”

paydo bo‘ladi: ishlab chiquvchi, integrator, ma’lumot operatori, sud apparati

va sudya o‘rtasida funksiyalar bo‘linadi. Milliy modelda, bir tomondan,

sudyaning yakuniy qaror uchun javobgarligi saqlangan holda, ikkinchi tomondan,

texnik nuqsonlar, noto‘g‘ri konfiguratsiya yoki audit talablari buzilishi

oqibatida yetkazilgan zarar uchun ishlab chiquvchi va operatorlarning

javobgarligi ham aniq belgilanishi kerak [4]. Amaliy mexanizm sifatida SI

tizimlari uchun majburiy sertifikatlash, ekspluatatsiya oldi sinovlari,

muntazam qayta attestatsiya, “versiya nazorati” va o‘zgarishlar reyestri joriy

etilishi maqsadga muvofiq. Ayniqsa, sud tizimida “model yangilanishi”ning

nazoratsiz bo‘lishi bir xil toifadagi ishlar bo‘yicha turlicha natijalar

ehtimolini kuchaytiradi va huquqiy aniqlik prinsipi bilan ziddiyatga kirishi

mumkin.

Ilmiy yondashuv

Beshinchi tayanch protsessual kafolatlarni SI muhitiga moslashtirishdir. Sudda

tortishuvlilik, tenglik, bevositalik va og‘zaki muhokama kabi prinsiplar SI

qo‘llanganda ham mazmunan saqlanishi shart. SI dalilni qayta ishlashda,

masalan, katta hajmdagi hujjatlar ichidan relevanti ajratishda yordam bersa,

taraflar ushbu filtrlash mezonlari va xatoliklar ehtimoli bilan tanishishi,

zarur bo‘lsa, muqobil qidiruv yoki qayta ko‘rib chiqishni talab qilish

imkoniga ega bo‘lishi kerak. Shu ma’noda “algoritmik e’tiroz” instituti

konseptual jihatdan dolzarb: taraf SI natijasi protsessga ta’sir qilganini

asoslab, audit izlari va parametrlar bo‘yicha tekshiruvni so‘rashi mumkin.

Biroq bunday institut sud ishini cho‘zmasligi uchun u riskka asoslangan

mezonlar bilan chegaralanadi: faqat yuqori ta’sirli bosqichlar va natijalar

bo‘yicha, aniq ko‘rsatkichlar mavjud bo‘lganda. Bu yondashuv xalqaro

tendensiyalar bilan hamohang bo‘lib, sud tizimida SI qo‘llashga doir etik va

huquqiy prinsiplarda xavfni boshqarish, shaffoflik va inson nazoratini ustuvor

qo‘yadi [1].

Oltinchi masala institutsional dizayn va vakolatlar taqsimotiga borib

taqaladi. SI joriy etish bo‘yicha normativ hujjatlar faqat texnik reglamentlar

majmuiga aylanib qolmasligi, balki sudlar, sudyalar kengashi, adliya

organlari, axborot xavfsizligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha

vakolatli tuzilmalar o‘rtasida muvofiqlashtirilgan boshqaruvni belgilashi

kerak. Bu yerda milliy model uchun ikki pog‘onali boshqaruv konsepsiyasi

asosli: birinchi pog‘ona sud tizimi ichida SI vositalarini tanlash, sinovdan

o‘tkazish, protsessual moslikni baholash va amaliyotga joriy etish bo‘yicha

doimiy komissiya; ikkinchi pog‘ona esa mustaqil tashqi audit va sertifikatlash

tizimi bo‘lib, u kiberxavfsizlik, ma’lumotlarni himoya qilish va

diskriminatsiya xavflari bo‘yicha tekshiruvni amalga oshiradi. Ichki pog‘ona

amaliy ehtiyojni biladi, tashqi pog‘ona esa manfaatlar to‘qnashuvini

kamaytiradi. Bunda “sud mustaqilligi”ga putur yetkazmaslik uchun tashqi audit

sud qarorining mazmuniga aralashmaydi, faqat texnologiyaning protsessga

ta’sirini va muvofiqligini baholaydi.

Bundan tashqari, sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish sud

jarayonining iqtisodiy shaffofligini oshirish vositasi sifatida ham

qo‘llanishi mumkin. Xususan, milliy model doirasida fuqarolarga sud

jarayonlari bilan bog‘liq davlat boji, sud xarajatlari va boshqa moliyaviy

majburiyatlar to‘g‘risida sun’iy intellekt asosida oldindan aniq va tushunarli

ma’lumot berish mexanizmini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Bunday yondashuv

fuqarolarning sudga murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytiradi, protsessual

xatoliklar va ortiqcha xarajatlarning oldini oladi hamda sud tizimining

ochiqligi va ishonchliligini oshiradi.

Xulosa

Sud tizimiga sun’iy intellektni joriy etish milliy modelini ishlab chiqishda

asosiy mezon texnologik yangilikning o‘zi emas, balki odil sudlovning

protsessual kafolatlarini SI sharoitida qayta mustahkamlashdan iborat.

Tadqiqot natijasida SI qo‘llanishi yordamchi funksiyalar doirasida ustuvor

bo‘lishi, yuqori riskli qaroriy segmentlarda esa qat’iy cheklovlar,

hujjatlashtirish va inson nazorati ta’minlanishi lozimligi asoslandi.

Shuningdek, shaffoflikning minimal izohlanish standarti, majburiy audit

izlari, sertifikatlash va versiya nazorati, hamda javobgarlik zanjirini aniq

belgilash milliy huquqiy tartibga solishning tayanch elementlari sifatida

taklif etildi. Natijada samaradorlik va adolat, raqamlashtirish va huquqiy

aniqlik o‘rtasidagi muvozanatni ushlab turuvchi, institutsional jihatdan

barqaror va protsessual jihatdan tekshiruvchan milliy model konturlari

shakllantirildi.

Shu bilan birga, milliy model doirasida sud jarayonida sun’iy intellekt

vositalaridan foydalanilgan har bir holatda taraflarning xabardor qilinishi

alohida protsessual talab sifatida mustahkamlanishi lozim. Xususan, sud

muhokamasida ishtirok etayotgan fuqaro uning ish hujjatlari sun’iy intellekt

yordamida tahlil qilinganligi, yoki muayyan protsessual harakatlarda SI

texnologiyalaridan foydalanilganligi haqida oldindan ogohlantirilishi zarur.

Bu nafaqat shaffoflikni ta’minlaydi, balki taraflarning protsessual

huquqlarini amalga oshirish, xususan, e’tiroz bildirish va tekshiruv talab

qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Mazkur yondashuv “axborotga egalik

huquqi” va “protsessual tenglik” prinsiplarini zamonaviy texnologik muhitga

moslashtirishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ). European Ethical

Charter on the Use of Artificial Intelligence in Judicial Systems and their

Environment. Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2018. 16 p.

2. Surden H. Machine Learning and Law. Washington Law Review. Seattle:

University of Washington School of Law, 2014. Vol. 89, No. 1. P. 87–115.

3. Barocas S., Selbst A. D. Big Data’s Disparate Impact. California Law

Review. Berkeley: University of California, Berkeley, School of Law, 2016.

Vol. 104, No. 3. P. 671–732.

4. Азизов Ш. А. Рақамли ҳуқуқ: назария ва амалиёт масалалари. Тошкент: TDYU

нашриёти, 2021. 248 б.

5. Наумов В. Б. Право и искусственный интеллект: проблемы теории и практики.

Москва: Норма, 2020. 320 с.

6. Karimov B. O. Sud-huquq tizimini raqamlashtirishning tashkiliy-huquqiy

asoslari. Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2022. 200 b.

SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARINI XAVF

DARAJALARIGA TASNIFLASHNING HUQUQIY

METODOLOGIYASI: EU AI ACT TAJRIBASI

Muallif: Farruh Xodjayev

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-16 19:35

Asl fayl: Article.docx

Abstract

Mazkur maqola sun’iy intellekt (SI) tizimlarini huquqiy tartibga solishda

xavf-xatarga asoslangan yondashuvni (risk-based approach) qo‘llashning

metodologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning dolzarbligi SI

texnologiyalarining ijtimoiy munosabatlarga shiddatli integratsiyalashuvi

sharoitida raqamli xavfsizlikni ta’minlash hamda innovatsion rivojlanishni

bo‘g‘ib qo‘ymaslik o‘rtasidagi muvozanatni topish zarurati bilan belgilanadi.

Maqolaning asosiy muammosi sifatida milliy qonunchilikda SI tizimlarini

tasniflashning aniq huquqiy mezonlari mavjud emasligi va bu boradagi huquqiy

bo‘shliqlar (legal vacuum) natijasida yuzaga kelayotgan noaniqliklar tahlil

qilingan. Tadqiqot metodologiyasi Yevropa Ittifoqining 2024-yilda qabul

qilingan “Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi Akti” (EU AI Act) doirasidagi to‘rt

darajali xavf modelini qiyosiy-huquqiy va tizimli tahlil qilishga asoslanadi.

Kalit so'zlar

Sun’iy intellekt, EU AI Act, xavfga asoslangan yondashuv, huquqiy

metodologiya, yuqori xavf, raqamli xavfsizlik, innovatsiya.

Maqola matni

Sun’iy intellekt tizimlarini xavf darajalariga tasniflashning

huquqiy metodologiyasi: EU AI Act tajribasi

Farruh Xodjayev Ismoil o’g’li

Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash”

mutaxassisligi magistratura tinglovchisi

Ўзбекистон Республикаси, Тошкент ш.

farruhcool1993@gmail.com

https://orcid.org/0009-0009-9013-8399

Annotatsiya. Mazkur maqola sun’iy intellekt (SI) tizimlarini huquqiy tartibga

solishda xavf-xatarga asoslangan yondashuvni (risk-based approach)

qo‘llashning metodologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning

dolzarbligi SI texnologiyalarining ijtimoiy munosabatlarga shiddatli

integratsiyalashuvi sharoitida raqamli xavfsizlikni ta’minlash hamda

innovatsion rivojlanishni bo‘g‘ib qo‘ymaslik o‘rtasidagi muvozanatni topish

zarurati bilan belgilanadi. Maqolaning asosiy muammosi sifatida milliy

qonunchilikda SI tizimlarini tasniflashning aniq huquqiy mezonlari mavjud

emasligi va bu boradagi huquqiy bo‘shliqlar (legal vacuum) natijasida yuzaga

kelayotgan noaniqliklar tahlil qilingan. Tadqiqot metodologiyasi Yevropa

Ittifoqining 2024-yilda qabul qilingan “Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi Akti”

(EU AI Act) doirasidagi to‘rt darajali xavf modelini qiyosiy-huquqiy va

tizimli tahlil qilishga asoslanadi.

Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, EU AI Act, xavfga asoslangan yondashuv,

huquqiy metodologiya, yuqori xavf, raqamli xavfsizlik, innovatsiya.

Kirish. Sun’iy intellekt (SI) to‘rtinchi sanoat inqilobining asosi sifatida

global iqtisodiyot va huquqiy munosabatlarda muhim o‘rin tutmoqda.

Tizimlarning avtonomlashuvi inson huquqlari va xavfsizlik masalalarini

dolzarblashtirgani sababli, O‘zbekiston ushbu sohani tartibga solishga alohida

e’tibor qaratmoqda.

Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qabul qilingan “Raqamli

O‘zbekiston – 2030” strategiyasi [1] va 2024-yil 14-oktyabrdagi PQ-358-sonli

Qaror [2] soha rivojining huquqiy poydevori bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur

hujjatlar orqali “tartibga solish qumdoni” (regulatory sandbox) rejimi joriy

etilib, texnologik xavfsizlik va axloqiy tamoyillarga rioya etish ustuvor

vazifa etib belgilandi.

Maqolaning asosiy maqsadi — Yevropa Ittifoqining 2024-yildagi “Sun’iy

intellekt to‘g‘risidagi Akti” (EU AI Act) tajribasini o‘rganish orqali SI

tizimlarini xavf darajalariga ko‘ra tasniflash metodologiyasini tahlil

qilishdir [7]. YeI tajribasi asosida milliy qonunchilikni takomillashtirish

hamda innovatsion erkinlik va raqamli xavfsizlik muvozanatini ta’minlash

bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi.

SI tizimlarini tartibga solishda “Riskka Asoslangan Yondashuv”ning mohiyati.

Sun’iy intellekt (SI) dinamik va o‘rganuvchi tizim bo‘lgani sababli, unga

nisbatan an’anaviy, universal huquqiy qoidalarni qo‘llash samarasizdir. I.R.

Rustambekov ta’kidlaganidek, SI tizimlarining tartibga solinishi

texnologiyaning murakkabligi va uning ehtimoliy oqibatlariga mutanosib

bo‘lishi lozim [4].

SI texnologiyalarining xilma-xilligi ularni yagona qolipda tartibga solishning

imkonsizligini ko‘rsatadi. Masalan, spam-filtrlar inson huquqlariga daxl

qilmasa, tibbiy diagnostika yoki avtonom transport tizimlari xato qilgan

taqdirda o‘nglab bo‘lmas zarar yetkazishi mumkin. Qat’iy talablar startaplar

uchun “huquqiy yuk” (regulatory burden) bo‘lib, taraqqiyotni sekinlashtiradi.

Haddan tashqari yumshoq nazorat esa raqamli xavfsizlikka tahdid soladi. Shu

bois, zamonaviy huquqshunoslikda “mutanosiblik prinsipi” asosidagi riskka

yo‘naltirilgan yondashuv ilgari surilmoqda.

Huquqiy metodologiyaning asosiy maqsadi — innovatsiyalar erkinligi va

xavfsizlik o‘rtasidagi “oltin o‘rta”ni topishdir. Ryan Abbott aytganidek,

tartibga solish texnologiyani to‘xtatish emas, balki rivojlanish uchun shaffof

“yo‘l xaritasi” bo‘lishi kerak [9]. Past riskli tizimlarga minimum aralashuv,

yuqori risklilarga esa qat’iy nazorat lozim.

Bu muvozanatni ta’minlashda PQ-358-sonli Qarorda belgilangan “tartibga solish

qumdoni” (regulatory sandbox) muhim vositadir [2]. Mazkur mexanizm yangi

texnologiyalarni cheklangan muhitda sinovdan o‘tkazib, xavfsiz ekanligi

isbotlangach bozorga chiqarish imkonini beradi. Bu yondashuv huquqiy aniqlikni

ta’minlab, iqtisodiy o‘sish yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etadi.

“EU AI” Act bo‘yicha to‘rt darajali xavf modeli tahlili. Yevropa Ittifoqining

2024-yilda qabul qilingan “Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi Akti” (EU AI Act) SI

tizimlarini ehtimoliy zarari bo‘yicha to‘rt darajaga ajratuvchi dunyodagi

birinchi keng qamrovli hujjatdir. Anu Bradford ta’kidlagan “Bryussel effekti”

[8] tufayli ushbu model global miqyosda, jumladan O‘zbekistonda ham andoza

bo‘lib xizmat qiladi.

1-daraja: Nomaqbul xavf (Unacceptable risk). Inson huquqlari va xavfsizligiga

zid tizimlar qat’iyan taqiqlanadi. Bunga ijtimoiy ball to‘plash (social

scoring), onggosti manipulyatsiyasi, jamoat joylaridagi real vaqt rejimida

biometrik identifikatsiya hamda ish/ta’lim joylaridagi hissiyotlarni aniqlash

tizimlari kiradi.

2-daraja: Yuqori xavf (High risk). Aktning asosiy markazi bo‘lib, kritik

infratuzilma, ta’lim, bandlik hamda odil sudlov sohalarini qamrab oladi. Ushbu

tizimlar bozorga chiqishidan avval “Muvofiqlikni baholash” (Conformity

Assessment) jarayonidan o‘tishi, ma’lumotlar sifati, texnik hujjatlar, inson

nazorati va kiberxavfsizlik standartlariga javob berishi shart.

3-daraja: Cheklangan xavf (Limited risk). Bunday tizimlar uchun faqat

shaffoflik majburiyati belgilanadi. Masalan, chat-botlar foydalanuvchini

mashina bilan muloqot qilayotgani haqida, deepfake texnologiyalari esa kontent

SI yordamida yaratilgani (watermark) haqida ogohlantirishi zarur.

4-daraja: Minimal xavf (Minimal risk). Bozordagi aksariyat tizimlar (80-90%) —

spam-filtrlar, video o‘yinlar va tavsiya algoritmlari shu toifaga kiradi. Ular

uchun majburiy huquqiy cheklovlar mavjud emas, faqat ixtiyoriy ravishda “Axloq

kodekslari”ga rioya qilish tavsiya etiladi.

Mazkur metodologiya “xavf qanchalik yuqori bo‘lsa, tartibga solish shunchalik

qat’iy” tamoyili asosida innovatsiyalar va xavfsizlik muvozanatini

ta'minlaydi.

Rasm 1. SI tizimlarining xavf iyerarxiyasi va muvofiqlikni baholash tartibi.

Ushbu chizma EU AI Act doirasidagi to‘rt darajali xavf piramidasini va yuqori

xavfli tizimlar uchun majburiy bo‘lgan muvofiqlikni baholash (Conformity

Assessment) jarayonini ifodalaydi. U texnologik xavfsizlikni ta’minlashning

huquqiy va texnik bosqichlarini vizuallashtirib, ishlab chiquvchilar uchun

shaffof "yo‘l xaritasi" vazifasini o‘taydi.

O‘zbekiston milliy qonunchiligi uchun metodologik takliflar. Yevropa tajribasi

shuni ko‘rsatadiki, SI xavf darajalarini belgilash innovatsiyalar

xavfsizligini ta’minlovchi amaliy mexanizmdir. O‘zbekiston “Raqamli

O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida ushbu metodologiyani milliy huquqiy

maydonga kreativ implementatsiya qilishi lozim.

Birinchidan, qonunchilikka “yuqori xavfga ega sun’iy intellekt tizimi”

tushunchasini kiritish zarur. Amaldagi “xavf manbai” asosan mexanik

vositalarga oid bo‘lib, SI keltirib chiqaradigan o‘ziga xos intellektual

xavflarni to‘liq qoplamaydi. Yangi tushuncha texnik tavsiflar bilan birga,

tizimning inson huquqlari va xavfsizligiga ta’sir ehtimolini ham qamrab olishi

lozim.

Ikkinchidan, YeI modelini moslashtirishda “Moslashuvchan risk-model” taklif

etiladi. Bunda minimal xavfli tizimlarga (botlar, logistika) maksimal erkinlik

berish, yuqori xavf toifasini esa faqat strategik sohalar (tibbiyot, sud,

biometriya) bilan cheklash lozim. Startaplar uchun esa “tartibga solish

qumdonlari”da (sandboxes) soddalashtirilgan baholash tartibini joriy etish

maqsadga muvofiq.

Uchinchidan, yuridik javobgarlik xavf darajasiga mutanosib bo‘lishi shart.

Yuqori xavfli tizimlar zarar yetkazganda, javobgarlikni “aybsiz javobgarlik”

(strict liability) asosida tizimdan foyda ko‘rayotgan tashkilot zimmasiga

yuklash va majburiy sug‘urta tizimini joriy etish aholi himoyasini

kafolatlaydi. Past xavfli tizimlar uchun esa an’anaviy aybga asoslangan

javobgarlik tartibi saqlanadi.

To‘rtinchidan, “Huquqiy aniqlik indeksi”ni oshirish uchun markazlashtirilgan

ochiq reyestr, metodik qo‘llanmalar hamda algoritmlar shaffofligi

deklaratsiyasini (yagona ogohlantirish standarti) joriy etish taklif etiladi.

Ushbu choralar ishlab chiquvchilar uchun shaffof "o‘yin qoidalari"ni belgilab,

innovatsiyalar xavfsizligini ta’minlaydi.

Xulosa. SI texnologiyalarini tartibga solishda universal qoidalar samarasiz

bo‘lib, YeIning 2024-yildagi “Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi Akti” (EU AI Act)

tajribasi eng maqbul muvozanat ekanligini isbotladi.

Xavfga asoslangan yondashuv (risk-based approach) iqtisodiyot ishtirokchilari

uchun shaffof “yo‘l xaritasi” bo‘lib, innovatsiyalarga erkinlik va

xavfsizlikka kafolat beradi. O‘zbekiston qonunchiligida “yuqori xavfli SI

tizimi” tushunchasini joriy etish va javobgarlikni xavf darajasiga mutanosib

taqsimlash huquqiy aniqlikni hamda investitsiyaviy jozibadorlikni oshiradi.

Yuqori xavfli sohalarda “aybsiz javobgarlik” (strict liability) va majburiy

sug‘urtani qo‘llash aholini ishonchli himoya qiladi. YeI modelini milliy

manfaatlarga moslab joriy etish O‘zbekistonni mintaqada SI boshqaruvi (AI

Governance) bo‘yicha yetakchiga aylantiradi va “Raqamli O‘zbekiston – 2030”

strategiyasi ijrosini yangi bosqichga olib chiqadi.

Foydalanilgan adabiyotlar.

- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi “Raqamli

O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-6079-sonli

Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.10.2020-y.,

06/20/6079/1349-son.

- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktyabrdagi “Sun’iy

intellekt texnologiyalarini joriy etish va rivojlantirish bo‘yicha

chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-358-sonli Qarori // Qonunchilik ma’lumotlari

milliy bazasi, 15.10.2024-y., 07/24/358/0762-son.

- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va

O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi // Xalq so‘zi. – 2022. – 21-dek.

- Rustambekov I.R. Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solishning dolzarb

masalalari // Yuridik fanlar axborotnomasi. – 2023. – № 2. – B. 15-22.

- Ayubjanova X. Raqamli muhitda mualliflik huquqi va sun’iy intellekt:

qiyosiy-huquqiy tahlil // Omon mualliflik huquqi jurnali. – 2022. – № 4.

- Saidov A.X. Sun’iy intellekt va inson huquqlari: xalqaro va milliy tajriba

// Demokratlashtirish va inson huquqlari. – 2024. – № 1.

- Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of

13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence

(Artificial Intelligence Act).

- Bradford A. The Brussels Effect: How the European Union Rules the World. –

Oxford University Press, 2020.

- Abbott R. The Reasonable Robot: Artificial Intelligence and the Law. –

Cambridge University Press, 2020.

- UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. – 2021. –

23-Nov.

HUQUQNI MUHOFAZA QILISH FAOLIYATIDA SUN’IY

INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING NAZARIY-HUQUQIY

ASOSLARI

Muallif: Jahongir Samadov

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-18 13:09

Asl fayl: Tezis.docx

Abstract

Ushbu tezisda huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellekt

texnologiyalaridan foydalanishning nazariy-huquqiy asoslari hamda konseptual

yondashuvlari yoritilgan. Unda sun’iy intellekt tizimlarining kriminalistik

tahlil, jinoyatlarni aniqlash, tezkor-qidiruv faoliyatini optimallashtirish va

jinoyatlarning oldini olishdagi amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Sun’iy

intellektdan foydalanishni huquqiy jihatdan tartibga solish, algoritmik

qarorlarning huquqiy maqomi, ularning ishonchliligi hamda shaxsiy

ma’lumotlarni himoya qilish bilan bog‘liq muammolar ko‘rib chiqilgan. “inson

nazorati ostidagi sun’iy intellekt” tamoyili, algoritmik shaffoflik,

hisobdorlik hamda riskka asoslangan tartibga solish yondashuvlarining huquqiy

ahamiyati asoslab berilgan.

Kalit so'zlar

sun’iy intellekt, huquqni muhofaza qilish faoliyati, kriminalistika,

tezkor-qidiruv faoliyati, jinoyatchilikning oldini olish, algoritmik qarorlar,

huquqiy tartibga solish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, algoritmik

shaffoflik, hisobdorlik, “inson nazorati ostidagi sun’iy intellekt”, riskga

asoslangan yondashuv.

Maqola matni

HUQUQNI MUHOFAZA QILISH FAOLIYATIDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING

NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI

Ch.J.Yuldasheva talaba, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari universiteti, Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi

J.B.Samadov talaba, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari universiteti, Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi

Anotatsiya: Ushbu tezisda huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellekt

texnologiyalaridan foydalanishning nazariy-huquqiy asoslari hamda konseptual

yondashuvlari yoritilgan. Unda sun’iy intellekt tizimlarining kriminalistik

tahlil, jinoyatlarni aniqlash, tezkor-qidiruv faoliyatini optimallashtirish va

jinoyatlarning oldini olishdagi amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Sun’iy

intellektdan foydalanishni huquqiy jihatdan tartibga solish, algoritmik

qarorlarning huquqiy maqomi, ularning ishonchliligi hamda shaxsiy

ma’lumotlarni himoya qilish bilan bog‘liq muammolar ko‘rib chiqilgan. “inson

nazorati ostidagi sun’iy intellekt” tamoyili, algoritmik shaffoflik,

hisobdorlik hamda riskka asoslangan tartibga solish yondashuvlarining huquqiy

ahamiyati asoslab berilgan.

Abstract: This thesis examines the theoretical and legal foundations as well

as conceptual approaches to the use of artificial intelligence technologies in

law enforcement activities. It analyzes the practical significance of AI

systems in criminalistic analysis, crime detection, optimization of

operational-search activities, and crime prevention. The study also addresses

issues related to the legal regulation of the use of artificial intelligence,

the legal status of algorithmic decision-making, their reliability, and the

protection of personal data. Furthermore, it substantiates the legal

importance of the “human-in-the-loop” principle, algorithmic transparency,

accountability, and risk-based regulatory approaches.

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, huquqni muhofaza qilish faoliyati,

kriminalistika, tezkor-qidiruv faoliyati, jinoyatchilikning oldini olish,

algoritmik qarorlar, huquqiy tartibga solish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya

qilish, algoritmik shaffoflik, hisobdorlik, “inson nazorati ostidagi sun’iy

intellekt”, riskga asoslangan yondashuv.

Keywords: artificial intelligence, law enforcement activity, criminalistics,

operational-search activity, crime prevention, algorithmic decision-making,

legal regulation, personal data protection, algorithmic transparency,

accountability, human-in-the-loop, risk-based approach.

Bugungi kunda dunyoda zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa, sun’iy intellekt

texnologiyalari barcha sohalarda, jumladan, huquqni muhofaza qilish tizimida

muhim o‘rin egallamoqda. Bu texnologiyalar o‘zgarishlar va innovatsiyalarni

yuzaga keltirishda poydevor vazifasini o‘tamoqda. Sun’iy intellektning huquqni

muhofaza qilish faoliyatida, shu jumladan, huquqni muhofaza qilish organlari

va sud tizimida qo‘llanilishi – bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri

hisoblanadi. Sun’iy intellekt texnologiyalarini odil sudlov, huquqni muhofaza

qilish va xavfsizlik tizimlariga integratsiya qilish bilan bog‘liq

imkoniyatlar va muammolarni tahlil qilish, sun’iy intellekt texnologiyalarini

qo‘llash bo‘yicha ilg‘or tajribalarni almashish, sun’iy intellekt

texnologiyalarini qo‘llash bo‘yicha muvaffaqiyatli amaliy keyslarni muhokama

qilish hamda odil sudlov, huquqni muhofaza qilish va xavfsizlik tizimlariga

sun’iy intellektni samarali joriy etish uchun strategik tavsiyalar,

qonunchilik bazasini takomillashtirishga oid takliflar va amaliy ilmiy

yondashuvlarni ilgari surish uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi[1].

- 1. Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektdan foydalanish

mohiyati. Huquqni muhofaza qilish – bu jamiyatda qonun ustuvorligini

ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish,

jinoyatchilikning sun’iy intellekt oldini olish hamda unga qarshi kurashishga

qaratilgan davlat faoliyatidir. Shu nuqtai nazardan, huquqni muhofaza qilish

organlari faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish nafaqat

texnik zaruriyat, balki xavfsizlikni ta’minlashning sifat jihatidan yangi

bosqichidir. Nazariy jihatdan qaraganda, huquqni muhofaza qilish tizimida

sun’iy intellektdan foydalanishning mohiyati katta hajmdagi ma’lumotlarni

qayta ishlash, ular orasidagi bog‘liqlik va qonuniyatlarni aniqlash hamda

ushbu tahlillar asosida prognoz qilish imkoniyatini yaratishdan iboratdir. Bu

jinoyatchilikni faqat sodir bo‘lgandan keyin emas, balki oldindan bashorat

qilish va uning oldini olish strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi.

Biroq, ushbu texnologiyaning keng joriy etilishi bir qator nazariy va amaliy

muammolarni ham yuzaga keltiradi. Algoritmik adolatsizlik, shaxsiy

ma’lumotlarning himoyasi, hamda Sun’iy intellekt qarorlarining shaffofligi

masalalari dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu sababli huquqiy tartibga solish

mexanizmlarini takomillashtirish va etik tamoyillarni ishlab chiqish muhim

ahamiyat kasb etadi[2].

- Huquqni muhofaza qilishda sun'iy intellektning o'rni. Sun’iy intellekt

zamonaviy axborot texnologiyalarining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,

u inson aqliy faoliyatiga xos bo‘lgan tahlil qilish, qaror qabul qilish va

prognozlash jarayonlarini avtomatlashtirilgan tizimlar orqali amalga oshirish

imkonini beradi. Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektning

o‘rni, avvalo, jinoyatchilikni aniqlash, uning oldini olish va tezkor tergov

jarayonlarini tashkil etish bilan belgilanadi. An’anaviy yondashuvda huquqni

muhofaza qiluvchi organlar asosan sodir etilgan jinoyatlarga reaksiya

bildirgan bo‘lsa, sun’iy intellektning joriy etilishi orqali “proaktiv”

yondashuv, ya’ni jinoyatni oldindan bashorat qilish va uni sodir bo‘lishidan

avval bartaraf etish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu jinoyat sodir bo‘lish

ehtimoli yuqori bo‘lgan hududlar, vaqt oralig‘i va xavf omillarini aniqlash

imkonini beradi. Natijada huquqni muhofaza qilish organlari resurslarni yanada

samarali taqsimlab, tezkor va asoslangan qarorlar qabul qilish imkoniyatiga

ega bo‘ladi. Amaliyotda sun’iy intellekt videokuzatuv tizimlari orqali

shubhali harakatlarni aniqlash, yuzni tanish texnologiyalari yordamida

shaxslarni identifikatsiya qilish, biometrik ma’lumotlar asosida

tekshiruvlarni amalga oshirish hamda raqamli kriminalistika jarayonida

elektron dalillarni tahlil qilish kabi yo‘nalishlarda keng qo‘llanilmoqda. Bu

texnologiyalar tergov jarayonini sezilarli darajada tezlashtiradi va aniqlik

darajasini oshiradi. Sun’iy intellekt algoritmlari asosida ishlovchi tizimlar

jinoyat statistikasi va xavf darajasini tahlil qilib, huquqni muhofaza

qiluvchi organlarga tavsiyalar berishi mumkin[3].

- Sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv modeli. Sun’iy intellekt asosidagi

boshqaruv modeli inson omilini kamaytirgan holda tizimlarni avtomatik tarzda

tahlil qilish va qaror qabul qilish imkonini beradi. Bunday model zamonaviy

raqamli transformatsiyaning muhim natijasi bo‘lib, u boshqaruv jarayonlarini

ma’lumotlarga asoslangan algoritmik yondashuvga o‘tkazadi. Natijada qaror

qabul qilish jarayoni subyektiv fikrlarga emas, balki real vaqt rejimidagi

aniq ma’lumotlar va matematik modellar asosiga tayanadi.

- Mazkur modelning asosiy tuzilmasi bir necha bosqichdan iborat bo‘lib, avvalo

turli manbalardan katta hajmdagi ma’lumotlar yig‘iladi. Ushbu ma’lumotlar

sensorlar, axborot tizimlari, videokuzatuvlar, elektron bazalar yoki internet

tarmoqlaridan olinishi mumkin. Keyingi bosqichda sun’iy intellekt algoritmlari

ushbu ma’lumotlarni tahlil qilib, ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlaydi

hamda muhim tendensiyalarni ajratib ko‘rsatadi. Shu asosda tizim muqobil qaror

variantlarini ishlab chiqadi va eng optimal yechimni taklif etadi yoki

avtomatik tarzda amalga oshiradi.

- Sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv modelining eng muhim afzalliklaridan

biri uning tezkorligi va uzluksiz ishlash qobiliyatidir. U real vaqt rejimida

katta hajmdagi axborotni qayta ishlay oladi va vaziyat o‘zgarishiga mos

ravishda qarorlarni yangilab boradi. Bu xususiyat ayniqsa huquqni muhofaza

qilish, jamoat xavfsizligi, transport boshqaruvi va favqulodda vaziyatlarni

boshqarish tizimlarida juda katta ahamiyatga ega. Ushbu model prognozlash

funksiyasiga ega bo‘lgan holda, tarixiy ma’lumotlar va statistik tahlillar

asosida kelajakdagi ehtimoliy holatlarni oldindan aniqlash imkonini beradi.

Masalan, jinoyatchilik darajasining oshishi mumkin bo‘lgan hududlar, xavfli

zonalar yoki resurs yetishmovchiligi ehtimoli oldindan tahmin qilinadi.

Kiberxavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish masalalari ham muhim

o‘rin tutadi. Shu sababli sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv modelini joriy

etishda faqat texnik yondashuv emas, balki huquqiy, etik va ijtimoiy jihatlar

ham hisobga olinishi lozim. Tizimlar shaffof bo‘lishi, ularning qaror qabul

qilish mexanizmlari tushunarli bo‘lishi va inson nazorati saqlanib qolishi

zarur.

- Innovatsion boshqaruv modeli. Innovatsion boshqaruv modeli – bu huquqni

muhofaza qilish organlari faoliyatini zamonaviy axborot texnologiyalari, ilmiy

yondashuvlar va raqamli yechimlar asosida takomillashtirishga qaratilgan

boshqaruv tizimidir. Ushbu modelning asosiy maqsadi jinoyatchilikka qarshi

kurashish samaradorligini oshirish, huquqiy tartibni ta’minlash jarayonlarini

optimallashtirish hamda tezkor va asoslangan qarorlar qabul qilish

imkoniyatini yaratishdan iboratdir. Mazkur model an’anaviy boshqaruvdan farqli

ravishda sub’ektiv yondashuvga emas, balki ma’lumotlar tahlili, statistik

modellar va raqamli texnologiyalarga asoslanadi. Shu orqali huquqni muhofaza

qilish tizimi “reaktiv” yondashuvdan “proaktiv” yondashuvga o‘tadi, ya’ni

jinoyat sodir bo‘lgandan keyin emas, balki uning oldini olishga qaratilgan

strategiyalar ishlab chiqiladi.

- Innovatsion boshqaruv modeli doirasida huquqni muhofaza qilish organlari

faoliyatida bir qator zamonaviy texnologiyalar muhim o‘rin tutadi. Xususan:

- Sun’iy intellekt jinoyatlarni tahlil qilish, prognoz qilish va qaror qabul

qilish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi.

- Katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash orqali jinoyatchilikning hududiy

va vaqtinchalik qonuniyatlarini aniqlash imkonini beradi.

- IoT esa videokuzatuv kameralari, sensorlar va boshqa qurilmalar orqali real

vaqt rejimida ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi.

- Raqamli platformalar va bulutli tizimlar esa huquqni muhofaza qilish

organlari o‘rtasida yagona axborot almashuv muhitini shakllantiradi. Model

jinoyatchilikning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt

asosidagi tahlil tizimlari jinoyat sodir bo‘lish ehtimoli yuqori bo‘lgan

hududlar va xavf omillarini aniqlab, oldindan chora ko‘rish imkonini beradi.

Bu jamoat xavfsizligini ta’minlashning yangi bosqichini shakllantiradi. Biroq

innovatsion boshqaruv modelini joriy etishda bir qator muammolar ham mavjud.

Jumladan, shaxsiy ma’lumotlarning himoyasi, kiberxavfsizlik, algoritmik adolat

va qarorlar shaffofligi masalalari dolzarb hisoblanadi. Shu sababli ushbu

tizimlarni joriy etishda huquqiy asoslar va etik me’yorlarga qat’iy rioya

etish zarur[4].

Foydalanilgan adabiyotlar

- https://proacademy.uz/uz-lat/news/view?alias=2337

- Russell, S., &Norvig, P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. 4th ed.

Pearson, 2021.

- F. Yuldashev. Integration of Technologies in Physical Education and Sports

Training. – The American Journal of Social Science and Education Innovations,

2025. – 55–63-betlar.

- United Nations Office on Drugs and Crime. Handbook on the Use of Artificial

Intelligence in Law Enforcement, 2023

RAQAMLI KRIMINALISTIKA TIZIMIDA

KIBERTAHDIDLARNI TASNIFLASH VA ULARNI

ANIQLASHNING NAZARIY METODOLOGIYASI

Muallif: Charosxon Yuldasheva

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-18 13:09

Asl fayl: Tezis2.docx

Abstract

Anotatsiya: Ushbu tezis raqamli kriminalistika tizimida kibertahdidlarni

tasniflash va ularni aniqlashning nazariy metodologiyasiga bag‘ishlangan.

Tadqiqotda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi

natijasida yuzaga kelayotgan kibertahdidlar turlari tizimli ravishda tahlil

qilinadi hamda ularni tasniflashning ilmiy asoslari

yoritiladi.Kibertahdidlarni aniqlashda qo‘llaniladigan nazariy yondashuvlar,

jumladan, signaturaga asoslangan, xulq-atvorga asoslangan va intellektual

metodlar ko‘rib chiqiladi. Ishda raqamli kriminalistika jarayonlarining

samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi metodologik model taklif etiladi.

Tadqiqot natijalari axborot xavfsizligini ta’minlash, kiberjinoyatlarni

aniqlash va ularning oldini olish tizimlarini takomillashtirishda muhim

ahamiyat kasb etadi.

Kalit so'zlar

Kalit so‘zlar: Raqamli kriminalistika, kibertahdidlar, kibertahdidlarni

aniqlash, nazariy metodologiya, axborot xavfsizligi, kiberjinoyatlar,

signatura, xulq-atvorga asoslangan tahlil, sun’iy intellekt, mashinaviy

o‘rganish, raqamli dalillar, kiberxavfsizlik tizimlari.

Maqola matni

RAQAMLI KRIMINALISTIKA TIZIMIDA KIBERTAHDIDLARNI TASNIFLASH VA ULARNI

ANIQLASHNING NAZARIY METODOLOGIYASI

Ch.J.Yuldasheva talaba, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari universiteti, Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi

- M.Amonqulova talaba, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari universiteti, Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi

- Anotatsiya: Ushbu tezis raqamli kriminalistika tizimida kibertahdidlarni

tasniflash va ularni aniqlashning nazariy metodologiyasiga bag‘ishlangan.

Tadqiqotda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi

natijasida yuzaga kelayotgan kibertahdidlar turlari tizimli ravishda tahlil

qilinadi hamda ularni tasniflashning ilmiy asoslari

yoritiladi.Kibertahdidlarni aniqlashda qo‘llaniladigan nazariy yondashuvlar,

jumladan, signaturaga asoslangan, xulq-atvorga asoslangan va intellektual

metodlar ko‘rib chiqiladi. Ishda raqamli kriminalistika jarayonlarining

samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi metodologik model taklif etiladi.

Tadqiqot natijalari axborot xavfsizligini ta’minlash, kiberjinoyatlarni

aniqlash va ularning oldini olish tizimlarini takomillashtirishda muhim

ahamiyat kasb etadi.

Abstract: This thesis is devoted to the theoretical methodology of classifying

cyber threats and detecting them within digital forensic systems. The research

systematically analyzes the types of cyber threats emerging as a result of the

development of modern information and communication technologies and

elucidates the scientific foundations for their classification. It also

examines theoretical approaches used in cyber threat detection, including

signature-based, behavior-based, and intelligent methods. The study proposes a

methodological model aimed at improving the efficiency of digital forensic

processes. The results of the research are significant for enhancing

information security, detecting cybercrime, and improving systems for its

prevention.

Kalit so‘zlar: Raqamli kriminalistika, kibertahdidlar, kibertahdidlarni

aniqlash, nazariy metodologiya, axborot xavfsizligi, kiberjinoyatlar,

signatura, xulq-atvorga asoslangan tahlil, sun’iy intellekt, mashinaviy

o‘rganish, raqamli dalillar, kiberxavfsizlik tizimlari.

Keywords: Digital forensics, cyber threats, cyber threat detection,

theoretical methodology, information security, cybercrime, signature-based

analysis, behavior-based analysis, artificial intelligence, machine learning,

digital evidence, cybersecurity systems.

Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi

jamiyat hayotining barcha sohalariga chuqur kirib borib, raqamli muhitda yangi

imkoniyatlar bilan bir qatorda yangi tahdidlarni ham yuzaga keltirmoqda.

Xususan, kiberjinoyatlar sonining ortishi, ularning murakkablashuvi va

yashirin shakllarda amalga oshirilishi raqamli kriminalistika tizimining

ahamiyatini keskin oshirdi.

Ushbu soha kiberjinoyatlarni fosh etishda asosiy vositalardan biri bo‘lib,

raqamli dalillarni aniqlash va tahlil qilish orqali jinoyatning mohiyatini

ochib berishga xizmat qiladi.

Bugungi kunda kibertahdidlar turli shakllarda namoyon bo‘lib, ularni samarali

aniqlash va tasniflash masalasi dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi.

Kiberhujumlarning murakkablashuvi, anti-kriminalistik usullarning paydo

bo‘lishi va ma’lumotlarni yashirish texnologiyalarining rivojlanishi raqamli

kriminalistika metodologiyasini takomillashtirishni talab etmoqda.

Kibertahdidlarni ilmiy asosda tasniflash, ularni aniqlashning nazariy

yondashuvlarini ishlab chiqish hamda raqamli kriminalistika jarayonlarining

samaradorligini oshirish muhim ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi[1,2].

1. Raqamli kriminalistika tizimining nazariy asoslari. Raqamli kriminalistika

zamonaviy kiberxavfsizlik tizimining ajralmas qismi bo‘lib, u raqamli muhitda

sodir etilgan jinoyatlarni aniqlash, tahlil qilish va isbotlashga qaratilgan

ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu soha doirasida kompyuter tizimlari, mobil

qurilmalar, tarmoqlar va bulutli texnologiyalarda mavjud ma’lumotlar asosiy

tahlil obyekti sifatida qaraladi [3].

Raqamli kriminalistika jarayoni bir necha bosqichlardan iborat bo‘lib, ular

quyidagilarni o‘z ichiga oladi: ma’lumotlarni aniqlash, yig‘ish, saqlash,

tahlil qilish va natijalarni huquqiy jihatdan rasmiylashtirish. Ushbu

bosqichlarning har biri o‘ziga xos metodologik yondashuvni talab qiladi [4].

Raqamli dalillar – bu elektron shaklda saqlangan va jinoyatni aniqlash yoki

isbotlashda foydalaniladigan ma’lumotlardir. Ular o‘zgaruvchan, tez

yo‘qoluvchi va nusxalanishi oson bo‘lganligi sababli ularni to‘g‘ri yig‘ish va

saqlash muhim ahamiyatga ega.

2. Kibertahdidlar tushunchasi va ularni tasniflash. Kibertahdidlar – bu

axborot tizimlari, tarmoqlar yoki raqamli resurslarga zarar yetkazishga

qaratilgan har qanday faoliyat yoki hodisalardir. Ular axborot xavfsizligining

uch asosiy elementi – maxfiylik, yaxlitlik va mavjudlikka tahdid soladi.

Kibertahdidlarni tasniflash bir necha mezonlarga asoslanadi. Eng keng

tarqalgan tasniflash quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha amalga oshiriladi:

- Manbaga ko‘ra: ichki va tashqi tahdidlar

- Maqsadiga ko‘ra: ma’lumotlarni o‘g‘irlash, tizimni izdan chiqarish,

moliyaviy zarar yetkazish

- Texnologik xususiyatiga ko‘ra: zararli dasturlar, fishing, DDoS hujumlari

Masalan, zararli dasturlar tizimga yashirin tarzda kirib, ma’lumotlarni

o‘g‘irlash yoki buzish imkonini beradi, fishing hujumlari esa

foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini aldov yo‘li bilan qo‘lga

kiritishga qaratilgan [5].

Zamonaviy kibertahdidlar ko‘pincha murakkab va kombinatsiyalashgan shaklda

bo‘lib, bir nechta usullarni o‘z ichiga oladi. Bu esa ularni aniqlash va

tasniflashni yanada murakkablashtiradi.

3. Kibertahdidlarni aniqlashning nazariy yondashuvlari. Kibertahdidlarni

aniqlashda bir nechta asosiy nazariy yondashuvlar qo‘llaniladi. Ular orasida

eng muhimlari quyidagilardir:

- Signaturaga asoslangan aniqlash

- Ushbu yondashuv ma’lum bo‘lgan tahdidlarning oldindan aniqlangan belgilariga

(signatura) asoslanadi. Tizim mavjud ma’lumotlarni bazadagi signaturalar bilan

solishtirib, mos keluvchi tahdidlarni aniqlaydi. Bu usul tez va aniq ishlaydi,

biroq faqat oldindan ma’lum bo‘lgan tahdidlarni aniqlashga qodir.

- Xulq-atvorga asoslangan tahlil

- Xulq-atvorga asoslangan yondashuv tizim yoki foydalanuvchi faoliyatidagi

noodatiy harakatlarni aniqlashga qaratilgan. Masalan, tizimda kutilmagan

trafik ortishi yoki fayllarning o‘zgarishi potensial tahdid sifatida

baholanadi. Ushbu usul yangi va noma’lum hujumlarni aniqlashda samaraliroq

hisoblanadi.

- Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish metodlari

- So‘nggi yillarda sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalari

kibertahdidlarni aniqlashda keng qo‘llanilmoqda. Ushbu yondashuvlar katta

hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilib, yashirin qonuniyatlarni aniqlash imkonini

beradi. Natijada yangi turdagi hujumlarni prognoz qilish va erta aniqlash

imkoniyati paydo bo‘ladi.

Bundan tashqari, neyron tarmoqlar va boshqa intellektual algoritmlar yordamida

avtomatlashtirilgan tahlil tizimlari yaratilmoqda, bu esa inson omilini

kamaytirib, aniqlik darajasini oshiradi [6].

4. Raqamli kriminalistika jarayonida tahdidlarni aniqlash metodologiyasi.

Raqamli kriminalistika tizimida kibertahdidlarni aniqlash jarayoni kompleks

metodologiyaga asoslanadi. Ushbu metodologiya quyidagi asosiy elementlarni o‘z

ichiga oladi:

- Ma’lumotlarni yig‘ish – raqamli qurilmalardan dalillarni to‘plash

- Saqlash – dalillar yaxlitligini ta’minlash (masalan, xeshlash usullari

orqali)

- Tahlil qilish – maxsus dasturlar yordamida ma’lumotlarni tekshirish

- Interpretatsiya – olingan natijalarni izohlash

Zamonaviy tadqiqotlarda Autopsy, WinHex kabi vositalardan foydalanish orqali

ma’lumotlarni chuqur tahlil qilish mumkinligi ko‘rsatib o‘tilgan.

Steganografiya, shifrlash va boshqa yashirish usullarini aniqlash ham muhim

metodologik vazifa hisoblanadi. Bu jarayonlar maxsus algoritmlar va texnik

vositalar yordamida amalga oshiriladi.

Taklif etilayotgan metodologik model esa signatura, xulq-atvor va sun’iy

intellektga asoslangan yondashuvlarni birlashtirgan holda kompleks tizim

yaratishni nazarda tutadi. Bu esa tahdidlarni aniqlash samaradorligini

oshiradi.

Kibertahdidlarga qarshi kurashish muammolari va istiqbollari. Raqamli

kriminalistika tizimida kibertahdidlarga qarshi kurashishda bir qator

muammolar mavjud. Eng asosiy muammolardan biri – anti-kriminalistika

usullarining rivojlanishidir. Bu usullar orqali jinoyatchilar o‘z izlarini

yashirishga harakat qiladi. Bundan tashqari, bulutli texnologiyalar va

tarqatilgan tizimlar rivojlanishi ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilishni

murakkablashtirmoqda. Huquqiy jihatdan ham turli davlatlar qonunchiligi

o‘rtasidagi farqlar muammolarni yuzaga keltirmoqda.

Kelajakda esa sun’iy intellekt, blokcheyn va katta ma’lumotlar texnologiyalari

asosida yangi avlod kriminalistika tizimlari rivojlanishi kutilmoqda. Bu esa

kibertahdidlarni aniqlash va oldini olish imkoniyatlarini yanada kengaytiradi

[6].

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Radjabova M.Sh., Abdullayev I.K. Raqamli kriminalistikaning apparat

vositalari tadbiqi // 2023

2. Abduraximov B. va boshqalar. Raqamli kriminalistika sohasidagi asosiy

muammolar // 2023

3. Yusupov S.Y. va boshqalar. Raqamli kriminalistika // O‘quv qo‘llanma, 2020

4. Ramazonova M.Sh. Raqamli kriminalistika vositalariga ehtiyojlarni baholash

// 2025

5. Musaxonov A.T. Yuridik ma’lumotlarning raqamli xavfsizligi va

kibertahdidlar // 2025

6. Ismoilov F. Raqamli kriminalistikada sun’iy intellekt texnologiyalari

istiqbollari // 2025

ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ МАШИННОГО ОБУЧЕНИЯ В

ЦИФРОВОЙ КРИМИНАЛИСТИКЕ: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ

И ПЕРСПЕКТИВЫ

Muallif: Bakhodir Jumakulov

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-18 18:54

Asl fayl: тезис_AI_криминалистика.docx

Abstract

В современных условиях стремительного развития информационных технологий

цифровая криминалистика приобретает всё большее значение в деятельности

правоохранительных органов. Расследование киберпреступлений, мошенничества в

цифровой среде, незаконного оборота данных и других правонарушений в

информационном пространстве требует применения передовых инструментов анализа.

В этом контексте технологии машинного обучения (Machine Learning, ML)

открывают принципиально новые возможности для автоматизации криминалистических

экспертиз и повышения их эффективности.

Целью настоящей работы является анализ актуальных направлений применения

ML-технологий в цифровой криминалистике, выявление правовых и технических

проблем, а также обозначение перспектив их развития в условиях Узбекистана.

Kalit so'zlar

ML, AI, medicine

Maqola matni

ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ МАШИННОГО ОБУЧЕНИЯ В ЦИФРОВОЙ КРИМИНАЛИСТИКЕ: АКТУАЛЬНЫЕ

ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ

Жумакулов Баходир Сунатуллаевич

Ташкентский университет информационных технологий

В современных условиях стремительного развития информационных технологий

цифровая криминалистика приобретает всё большее значение в деятельности

правоохранительных органов. Расследование киберпреступлений, мошенничества в

цифровой среде, незаконного оборота данных и других правонарушений в

информационном пространстве требует применения передовых инструментов анализа.

В этом контексте технологии машинного обучения (Machine Learning, ML)

открывают принципиально новые возможности для автоматизации криминалистических

экспертиз и повышения их эффективности.

Целью настоящей работы является анализ актуальных направлений применения

ML-технологий в цифровой криминалистике, выявление правовых и технических

проблем, а также обозначение перспектив их развития в условиях Узбекистана.

Основные направления применения машинного обучения в цифровой криминалистике

Машинное обучение находит применение в нескольких ключевых областях

криминалистической деятельности. Во-первых, это анализ вредоносного

программного обеспечения: алгоритмы классификации позволяют идентифицировать

новые разновидности малвэра, ранее не встречавшегося в базах сигнатур, на

основе поведенческих паттернов и структурных признаков исполняемых файлов [1].

Точность детектирования при использовании ансамблевых методов достигает

97–99%, что значительно превышает возможности классического сигнатурного

анализа.

Во-вторых, технологии компьютерного зрения применяются для анализа

криминального контента: автоматического выявления изображений и видеозаписей

незаконного характера в ходе расследований, связанных с распространением

запрещённых материалов. Нейронные сети типа CNN (Convolutional Neural Network)

обеспечивают обработку больших объёмов мультимедийных данных, изъятых в ходе

следственных действий, в сжатые сроки [2].

В-третьих, NLP-методы (Natural Language Processing) применяются для анализа

текстовых коммуникаций: переписки подозреваемых в мессенджерах, форумах

даркнета и социальных сетях. Алгоритмы тематического моделирования и

классификации тональности позволяют выявлять криминальные сговоры, угрозы и

факты мошенничества среди миллионов сообщений.

Правовые и этические проблемы

Внедрение ML-инструментов в криминалистическую практику сопряжено с рядом

серьёзных правовых вопросов. Прежде всего, встаёт проблема доказательственной

силы заключений, сформированных с применением алгоритмов: суды требуют

обоснования методологии, верификации модели и подтверждения её надёжности.

Законодательство Республики Узбекистан в области судебной экспертизы на

сегодняшний день не содержит специальных норм, регулирующих допустимость

AI-генерированных заключений в качестве доказательств.

Не менее острой является проблема предвзятости алгоритмов (algorithmic bias):

ML-модели, обученные на исторических данных правоохранительных органов, могут

воспроизводить системные дискриминационные паттерны, что ставит под угрозу

принцип равенства граждан перед законом [3]. Это требует обязательного аудита

применяемых моделей на предмет дискриминационных эффектов.

Наконец, существенное значение имеют вопросы защиты персональных данных:

обработка биометрических и поведенческих данных в криминалистических целях

должна осуществляться в строгом соответствии с законодательством о

персональных данных и при наличии надлежащих процессуальных оснований [4].

Перспективы и рекомендации

С учётом изложенного представляется целесообразным: разработать стандарты

верификации и сертификации ML-инструментов для криминалистических экспертиз;

включить в Закон Республики Узбекистан «О судебно-экспертной деятельности»

нормы о допустимости AI-ассистированных заключений; создать специализированные

программы подготовки криминалистов-аналитиков в области искусственного

интеллекта на базе профильных вузов системы МВД; обеспечить международное

сотрудничество в сфере обмена данными о киберугрозах для повышения качества

обучающих датасетов [5].

Реализация данных мер позволит правоохранительным органам Узбекистана

эффективно использовать потенциал машинного обучения при соблюдении принципов

законности, объективности и уважения прав граждан.

Список литературы

1. Raff E., Barker J. et al. Malware Detection by Eating a Whole EXE // AAAI

Workshop on Artificial Intelligence for Cyber Security. 2020.

2. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. — MIT Press, 2021.

3. Chouldechova A. Fair Prediction with Disparate Impact: A Study of Bias in

Recidivism Prediction Instruments // Big Data. 2022. Vol. 5, No. 2. P.

153–163.

4. Закон Республики Узбекистан «О персональных данных» от 02.07.2021 г.

5. Goodison S., Davis R., Jackson B. Digital Evidence and the U.S. Criminal

Justice System // RAND Corporation Research Reports. 2022.

ПРИМЕНЕНИЕ МЕТОДОВ МАШИННОГО ОБУЧЕНИЯ ДЛЯ

АНАЛИЗА МЕДИЦИНСКИХ ИЗОБРАЖЕНИЙ В

ДИАГНОСТИКЕ СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТЫХ ПАТОЛОГИЙ:

ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ

Muallif: Bakhodir Jumakulov

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-18 18:55

Asl fayl: 2nd.docx

Abstract

В условиях стремительного развития цифровых технологий и медицинской

информатики особую актуальность приобретает задача автоматизации диагностики

сердечно-сосудистых заболеваний. Данные патологии остаются одной из ведущих

причин смертности во всём мире, что требует внедрения эффективных методов

раннего выявления и анализа [1].

Современные методы медицинской визуализации, такие как магнитно-резонансная

томография (МРТ), позволяют получать высокоточные изображения

сердечно-сосудистой системы. Однако интерпретация этих данных требует

значительных временных и экспертных ресурсов. В этой связи технологии

машинного обучения (Machine Learning, ML) и глубокого обучения (Deep Learning,

DL) открывают новые возможности для автоматизации анализа медицинских

изображений и повышения точности диагностики.

Kalit so'zlar

ML, AI, medicine, MRI, Deep Learning

Maqola matni

ПРИМЕНЕНИЕ МЕТОДОВ МАШИННОГО ОБУЧЕНИЯ ДЛЯ АНАЛИЗА МЕДИЦИНСКИХ ИЗОБРАЖЕНИЙ В

ДИАГНОСТИКЕ СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТЫХ ПАТОЛОГИЙ: ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ

Жумакулов Баходир Сунатуллаевич

Ташкентский университет информационных технологий

В условиях стремительного развития цифровых технологий и медицинской

информатики особую актуальность приобретает задача автоматизации диагностики

сердечно-сосудистых заболеваний. Данные патологии остаются одной из ведущих

причин смертности во всём мире, что требует внедрения эффективных методов

раннего выявления и анализа [1].

Современные методы медицинской визуализации, такие как магнитно-резонансная

томография (МРТ), позволяют получать высокоточные изображения

сердечно-сосудистой системы. Однако интерпретация этих данных требует

значительных временных и экспертных ресурсов. В этой связи технологии

машинного обучения (Machine Learning, ML) и глубокого обучения (Deep Learning,

DL) открывают новые возможности для автоматизации анализа медицинских

изображений и повышения точности диагностики.

Целью настоящей работы является анализ современных подходов к применению

алгоритмов машинного обучения для обработки и анализа медицинских изображений

сердечно-сосудистой системы, а также разработка концепции интеллектуальной

информационной системы диагностики [2].

Основные направления применения машинного обучения в медицинской диагностике

1. Обработка и сегментация медицинских изображений

Одним из ключевых этапов анализа МРТ-изображений является сегментация —

выделение анатомических структур (сердца, сосудов, миокарда).

Для решения этой задачи широко применяются сверточные нейронные сети (CNN), в

частности архитектуры типа U-Net. Они позволяют:

- автоматически выделять области интереса

- снижать влияние шумов

- улучшать качество диагностики

Точность сегментации при использовании современных моделей достигает 90–95%,

что сопоставимо с результатами экспертов.

2. Классификация патологий

Алгоритмы машинного обучения применяются для определения наличия и типа

заболевания на основе изображений.

Используются следующие методы:

- сверточные нейронные сети (CNN)

- ансамблевые модели (Random Forest, Gradient Boosting)

- трансформерные архитектуры

Модели способны классифицировать:

- ишемическую болезнь сердца

- кардиомиопатию

- аневризмы

- стеноз сосудов

3. Извлечение признаков и анализ данных

Система может автоматически извлекать количественные параметры:

- толщина стенок сердца

- объём желудочков

- скорость кровотока

Эти параметры используются как входные данные для алгоритмов диагностики и

прогнозирования.

Предлагаемая архитектура информационной системы

Рисунок 1 – Архитектура интеллектуальной системы диагностики

сердечно-сосудистых заболеваний

Представленная на рисунке 1 архитектура интеллектуальной системы диагностики

отражает модульный подход к обработке медицинских изображений. На вход системы

поступают МРТ-данные, которые проходят этап предварительной обработки,

включающий нормализацию, фильтрацию шумов и улучшение качества изображений.

Ключевым элементом системы является модуль сегментации, реализованный на

основе сверточных нейронных сетей, который обеспечивает выделение

анатомических структур сердечно-сосудистой системы. Полученные

сегментированные области передаются в модуль извлечения признаков, где

формируются количественные и качественные характеристики, необходимые для

дальнейшего анализа.

На следующем этапе применяется модуль классификации, использующий алгоритмы

машинного обучения для определения наличия патологий и их типа. Итоговый

модуль принятия решений формирует диагностическое заключение и обеспечивает

визуализацию результатов для медицинского специалиста [3].

Таким образом, предложенная архитектура обеспечивает полный цикл обработки

медицинских изображений — от загрузки данных до получения интерпретируемого

результата, что позволяет повысить точность и скорость диагностики.

Алгоритмическая модель

Процесс работы системы можно представить следующим образом:

- Вход: МРТ-изображение

- Предобработка: фильтрация и нормализация

- Сегментация: выделение сердца и сосудов

- Извлечение признаков

- Классификация с использованием нейронной сети

- Выход: диагноз + вероятность

Формально задача классификации может быть описана как:

где:

- — входные данные (изображение)

- — параметры модели

- — результат (диагноз)

Рисунок 2 – Блок-схема алгоритма диагностики

Блок-схема, представленная на рисунке 2, иллюстрирует последовательность

выполнения алгоритма автоматизированной диагностики сердечно-сосудистых

заболеваний на основе МРТ-изображений.

Алгоритм начинается с этапа загрузки исходных данных, после чего выполняется

предварительная обработка изображений, направленная на устранение шумов и

приведение данных к единому формату. Далее осуществляется сегментация, в ходе

которой выделяются ключевые анатомические области, представляющие

диагностический интерес.

Следующим этапом является извлечение признаков, включающее вычисление

морфологических и текстурных характеристик. На основе полученных признаков

выполняется классификация с использованием обученной модели машинного

обучения.

Особое значение имеет этап принятия решения, реализованный в виде логического

условия, позволяющего определить наличие или отсутствие патологии. В случае

обнаружения отклонений система дополнительно выполняет идентификацию типа

заболевания.

Завершающим этапом алгоритма является формирование диагностического

заключения, которое может быть использовано врачом для принятия клинических

решений.

Предложенный алгоритм обеспечивает структурированный и воспроизводимый процесс

анализа медицинских изображений, что является важным фактором повышения

надежности и объективности диагностики [4].

Проблемы и ограничения

Несмотря на высокий потенциал, внедрение ML в медицинскую диагностику

сопровождается рядом проблем:

1. Недостаток данных

- ограниченное количество размеченных медицинских изображений

- высокая стоимость аннотации

2. Интерпретируемость моделей

- «чёрный ящик» нейронных сетей

- сложность объяснения решений врачам

3. Ошибки и риски

- ложноположительные и ложноотрицательные результаты

- влияние качества данных

4. Правовые аспекты

- ответственность за ошибки диагностики

- защита персональных медицинских данных

Перспективы развития

Перспективными направлениями являются:

- интеграция AI в клинические системы

- использование гибридных моделей (ML + экспертные системы)

- развитие explainable AI (объяснимый ИИ)

- создание национальных медицинских датасетов

Особое значение имеет разработка интеллектуальных систем, адаптированных к

условиям здравоохранения Узбекистана.

Заключение

Таким образом, применение методов машинного обучения в анализе медицинских

изображений открывает новые возможности для повышения точности и скорости

диагностики сердечно-сосудистых заболеваний. Разработка интеллектуальных

информационных систем на основе современных алгоритмов позволяет существенно

снизить нагрузку на врачей и повысить качество медицинской помощи.

Вместе с тем необходимо учитывать существующие ограничения, связанные с

качеством данных, интерпретируемостью моделей и правовыми аспектами.

Дальнейшие исследования должны быть направлены на создание надёжных,

объяснимых и клинически применимых решений [5].

Список литературы

1. Litjens G. et al. A Survey on Deep Learning in Medical Image Analysis //

Medical Image Analysis. 2021.

2. Ronneberger O., Fischer P., Brox T. U-Net: Convolutional Networks for

Biomedical Image Segmentation. 2020.

3. Esteva A. et al. Deep Learning in Medical Diagnosis // Nature Medicine.

2022.

4. Topol E. Deep Medicine: How Artificial Intelligence Can Make Healthcare

Human Again. 2021.

5. Закон Республики Узбекистан «О персональных данных».

DEEPFAKE VA SUN'IY INTELLEKT VOSITALARI

ORQALI SODIR ETILAYOTGAN JINOYATLARGA QARSHI

KURASHNING DOLZARB MASALALARI

Muallif: Nilufar Xolliyeva

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-19 00:00

Asl fayl: DEEPFAKE.docx

Abstract

This article analyzes the exponential growth of cybercrimes committed via

artificial intelligence and deepfake technologies in Uzbekistan, highlighting

a 214% surge in cases between 2023 and 2025. The study demonstrates that

Article 2781 of the current Criminal Code is inadequate for addressing these

threats, as it focuses on "unauthorized access," whereas deepfakes are

generated using open-source data. Empirical analysis of 28 cybercrime cases

reveals that over 71.4% were terminated due to the "absence of corpus

delicti". Drawing on international legal models, the paper proposes the

introduction of a dedicated article into the Criminal Code for synthetic

content creation, the integration of digital evidence verification (SHA-256

hash values) into Article 109 of the Criminal Procedure Code, and the launch

of a national “Deepfake Monitoring” program. These reforms aim to reduce

deepfake-related crimes by 70–80%.

Kalit so'zlar

Keywords: Deepfake, artificial intelligence, cybercrime, criminalization,

comparative law, SHA-256, digital evidence.

Maqola matni

DEEPFAKE VA SUN'IY INTELLEKT VOSITALARI ORQALI SODIR ETILAYOTGAN JINOYATLARGA

QARSHI KURASHNING DOLZARB MASALALARI: O'ZBEKISTON KONTEKSTIDA XALQARO TAJRIBA

TAHLILI

Xolliyeva Nilufar Otabek qizi,

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

magistratura tinglovchisi

E-mail: khollievalily@gmail.com

Telefon: +998917111232

Abstract

This article analyzes the exponential growth of cybercrimes committed via

artificial intelligence and deepfake technologies in Uzbekistan, highlighting

a 214% surge in cases between 2023 and 2025. The study demonstrates that

Article 2781 of the current Criminal Code is inadequate for addressing these

threats, as it focuses on "unauthorized access," whereas deepfakes are

generated using open-source data. Empirical analysis of 28 cybercrime cases

reveals that over 71.4% were terminated due to the "absence of corpus

delicti". Drawing on international legal models, the paper proposes the

introduction of a dedicated article into the Criminal Code for synthetic

content creation, the integration of digital evidence verification (SHA-256

hash values) into Article 109 of the Criminal Procedure Code, and the launch

of a national “Deepfake Monitoring” program. These reforms aim to reduce

deepfake-related crimes by 70–80%.

Keywords: Deepfake, artificial intelligence, cybercrime, criminalization,

comparative law, SHA-256, digital evidence.

Annotatsiya

Ushbu maqolada O‘zbekistonda sun’iy intellekt va deepfake texnologiyalari

orqali sodir etilayotgan kiberjinoyatlarning keskin o‘sishi

(2023–2025-yillarda 214 % o‘sish) va ularni jazolashdagi huquqiy muammolar

tahlil qilinadi. Amaldagi Jinoyat kodeksining 2781-moddasi faqat "tizimga

noqonuniy kirish" tamoyiliga tayanib, ochiq manbalar asosida yaratilgan

generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontentni qamrab ololmasligi

isbotlangan. Empirik tadqiqot natijalari deepfake bilan bog‘liq ishlarning

71.4% i "jinoyat tarkibi yo‘qligi" sababli to‘xtatilganini ko‘rsatdi. Xalqaro

tajriba tahlili asosida JKga generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan

axborot yaratganlik uchun alohida modda kiritish, JPK 109-moddasiga raqamli

dalillarning hash-qiymatini (SHA-256) tekshirish metodikasini tatbiq etish va

“Deepfake Monitoring” milliy dasturini joriy qilish taklif etiladi. Ushbu

choralar kiberjinoyatchilikni 70–80 % ga kamaytirish imkonini beradi.

Kalit so‘zlar: Deepfake, sun’iy intellekt, kiberjinoyatchilik,

kriminalizatsiya, xalqaro tajriba, SHA-256, raqamli dalillar.

Аннотация

В данной статье анализируется резкий рост киберпреступлений в Узбекистане,

совершенных с использованием искусственного интеллекта и дипфейков (рост на

214 % в 2023–2025 гг.), и исследуются системные пробелы в законодательстве.

Доказано, что действующая статья 278-1 Уголовного кодекса, основанная на

принципе «несанкционированного доступа», не способна охватить преступления,

связанные с созданием синтетического контента из открытых источников.

Эмпирическое исследование показало, что 71.4 % дел с элементами дипфейка

прекращались за «отсутствием состава преступления». На основе анализа мирового

опыта предлагается введение в УК отдельной статьи за создание вредоносного

синтетического контента, внедрение методики проверки цифровых доказательств

(SHA-256) в УПК и запуск госпрограммы «Deepfake Monitoring». Реализация данных

мер позволит снизить уровень дипфейк-преступности на 70–80 %.

Ключевые слова: Дипфейк, искусственный интеллект, киберпреступность,

криминализация, международный опыт, SHA-256, цифровые доказательства.

Kirish. Sun’iy intellekt va generativ algoritmlarning rivojlanishi insoniyat

sivilizatsiyasi uchun “ikki pallali qilich” vazifasini o‘tamoqda. Bir

tomondan, SI iqtisodiy samaradorlikni oshirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan,

milliy xavfsizlik va shaxs huquqlariga bevosita tahdid soluvchi “deepfake”

fenomenini yuzaga keltirdi. O‘zbekiston Respublikasi JKga ko‘ra, Kodeksning

asosiy vazifasi — shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlat

manfaatlarini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlashdir. Biroq, kiberfazodagi

evolyutsiya ushbu qo‘riqlanadigan obyektlarga nisbatan jiddiy xavf

tug‘dirmoqda.

Muammoning dolzarbligi va statistik tahlil shundan iboratki, O‘zbekistonda SI

vositasida sodir etilgan noqonuniy harakatlar soni 2023-yildagi 1129 tadan

2024-yilda 3553 taga yetib, 214% lik keskin o‘sishni ko‘rsatdi. 2025-yilning

birinchi yarmi ichida deepfake elementlari mavjud bo‘lgan firibgarliklar

oqibatida yetkazilgan zarar 2.6 trillion so‘mdan oshgan. Amaliyotda davlat

arboblari nomidan soxta video-buyruqlar tarqatish yoki shaxsning sha’ni va

qadr-qimmatini kamsituvchi "nonconsensual" deepfake pornografiyasi kabi og‘ir

holatlar ko‘paymoqda.

Tadqiqotning huquqiy tahlili va qonunchilikdagi nomutanosiblik shuni

ko’rsatadiki, amaldagi Jinoyat kodeksining XX¹ bobi ya’ni "Axborot

texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar" bilan bog’liq normalari, xususan

2781-modda va 2782-modda asosan "tizimga ruxsatsiz kirish" yoki "himoya

choralarini ko‘rmaslik" tamoyillariga tayangan. Deepfake jinoyatlarining

o‘ziga xosligi shundaki, jinoyatchi aksar hollarda hech qanday tizimni buzib

kirmaydi, balki ochiq manbalardan, asosan ijtimoiy tarmoqlardan olingan

biometrik ma’lumotlar asosida yangi generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan

kontent yaratadi.

Jinoyat kodeksida mustahkamlangan qonuniylik prinsipiga ko‘ra, qilmishning

jinoiyligi faqat Kodeks bilan belgilanishi shart. Ammo amaldagi normalarning

tor talqini natijasida deepfake elementli ishlarning 71.4 % "jinoyat tarkibi

yo‘qligi" vaji bilan to‘xtatilgan. Bu holat kodeksning javobgarlikning

muqarrarligi prinsipiga tog’ridan tog’ri putur yetkazib, kiberjinoyatchilarga

nisbatan huquqiy "immunitet" yaratmoqda, desak mubolag’a bo’lmaydi.

Shuni ta’kidlash lozimki, deepfake bilan bog‘liq ijtimoiy xavfli qilmishlarni

tizimli ravishda kriminalizatsiya qilish uchun amaldagi moddalar strukturasini

qayta ko‘rib chiqish yoki bo‘sh turgan raqamlar ostida yangi javobgarlik

normalarini kiritish obyektiv zaruriyatdir.

Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston jinoiy qonunchiligini

2025–2030-yillardagi texnologik tahdidlarga moslashtirish, deepfake orqali

sodir etiladigan tuhmat, firibgarlik va shaxsiy hayot daxlsizligiga tajovuzlar

uchun maxsus malakalovchi belgilarni ilmiy asoslash hamda raqamli dalillarni

(SHA-256 hash-qiymati) tekshirish metodikasini ishlab chiqishdan iborat.

Ushbu tadqiqot IMRAD va kengaytirilgan huquqiy sharh metodologiyasi asosida,

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining axborot texnologiyalariga oid

normalarini 2025-yilgi so‘nggi tahrirlar asosida dogmatik audit qilish,

shuningdek, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Xitoy va Rossiya tajribasini

qiyosiy-huquqiy tahlil etish orqali amalga oshirildi. Ishning empirik asosi

IIV va sud arxivlaridan olingan statistik ma’lumotlar hamda aniq jinoyat

ishlari tahliliga tayanib, yig‘ilgan ma’lumotlar NVivo, SPSS va ArcGIS Pro

kabi zamonaviy dasturiy vositalar yordamida Pearson korrelyatsiyasi va

Monte-Karlo simulyatsiyasi usullari bilan matematik qayta ishlandi. Tadqiqot

doirasida soha ekspertlari bilan o‘tkazilgan intervyular orqali taklif

etilayotgan qonunchilik islohotlarining hayotiyligi asoslanib, olingan

natijalar kompleks usullar majmuasi yordamida milliy huquq tizimining

kiberxavfsizlik sohasidagi prognoz ko‘rsatkichlari bilan muvofiqlashtirildi.

O‘tkazilgan kompleks tadqiqot natijasida O‘zbekistonda deepfake va sun’iy

intellekt texnologiyalari orqali sodir etilayotgan jinoyatlarning bugungi

holati, ularning tarkibiy elementlari va amaldagi jinoiy qonunchilik bilan

mutanosibligi bo‘yicha tizimlashtirilgan xulosalar aniqlandi.

O‘zbekistonda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda sodir

etilayotgan jinoyatlar dinamikasi so‘nggi yillarda eksponensial tarzda o‘sib,

kriminogen vaziyatning keskinlashuvini ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlarga

ko‘ra, 2023-yildagi 1129 ta holat 2024-yilda 3553 taga yetib, qonunbuzarliklar

soni qisqa vaqt ichida 214 foizga ortgani kuzatildi. Mazkur jinoyatlar

oqibatida fuqarolarga yetkazilgan moddiy zarar miqdori 2025-yilning birinchi

yarmidayoq 2.6 trillion so‘mdan oshib, iqtisodiy xavfsizlikka jiddiy tahdid

solmoqda. Hududiy kesimda jinoyatlarning asosiy qismi internet infratuzilmasi

rivojlangan Toshkent shahri, Samarqand va Andijon viloyatlari hissasiga

to‘g‘ri kelishi ilmiy tahlil natijasida aniqlandi.

Kiberjinoyatlarni tahlil qilish natijasida deepfake texnologiyalari

qo‘llaniladigan asosiy sohalarning aniq empirik tasnifi va ijtimoiy xavflilik

darajasi ishlab chiqildi. Tadqiqot materiallari shuni ko‘rsatadiki,

huquqbuzarliklarning salkam yarmi yaqin qarindoshlar qiyofasini klonlash

orqali amalga oshiriladigan moliyaviy firibgarliklar hisoblanadi. Shaxsiy

obro‘ga putur yetkazuvchi va shantaj xarakteridagi pornografik kontentlar

bilan bog‘liq holatlarda jabrlanuvchilarning mutlaq ko‘pchiligi ayollar

ekanligi alohida tashvishli holatdir. Shuningdek, siyosiy manipulyatsiya va

davlat arboblari nomidan yolg‘on buyruqlar tarqatish orqali ijtimoiy

barqarorlikka raxna solish tendensiyasi ham kriminologik jihatdan o‘rganildi.

Amaldagi Jinoyat kodeksining XX¹ bobi tahlili shuni ko‘rsatdiki, mavjud

normalar deepfake vositasida sodir etiladigan zamonaviy jinoyatlarni huquqiy

qamrab olishda yetarli darajada samarali emas. Hozirgi dispozitsiyalar asosan

kompyuter tizimiga ruxsatsiz kirishga tayanadi, biroq deepfake ochiq

manbalardagi ma’lumotlar asosida yaratilishi tizimli huquqiy bo‘shliqni yuzaga

keltirmoqda. Kodeksning ichki tuzilishini saqlab qolgan holda, ushbu

bo‘shliqni to‘ldirish uchun ilgari surilgan yangi moddaning kiritilishi

zarurligi asoslab berildi. Ushbu huquqiy islohot texnologik murakkab

jinoyatlarni aniq kvalifikatsiya qilish imkonini berib, axborot jamiyatida

qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Bugungi kunda sud amaliyotida deepfake bilan bog‘liq ishlarning 70 foizdan

ortig‘i jinoyat tarkibi yo‘qligi vaji bilan to‘xtatilib, javobgarlikning

muqarrarligi prinsipi buzilishiga yo‘l qo‘yilmoqda. Protsessual qonunchilikda

raqamli dalillarni tekshirishning aniq mexanizmlari, xususan, metadata va

hash-qiymatlarini solishtirish tartibi qat’iy belgilab qo‘yilmagan. Dalillash

jarayonidagi bunday texnik va huquqiy inqiroz kiberjinoyatchilar uchun o‘ziga

xos "huquqiy immunitet" muhiti shakllanishiga zamin yaratmoqda. Shu bois,

Jinoyat-protsessual kodeksining 109-moddasiga raqamli kriminalistika

talablarini kiritish sud-tergov tizimi samaradorligini oshirishning yagona

yo‘lidir.

O‘zbekiston kiberxavfsizlik reytingida ijobiy ko‘rsatkichlarga erishayotgan

bo‘lsa-da, deepfake bo‘yicha maxsus qonunchilikning yo‘qligi milliy

xavfsizlikning zaif nuqtasi bo‘lib qolmoqda. Xitoy va Yevropa Ittifoqi

tajribasida bunday ishlarning sudda ko‘rilish darajasi mamlakatimizdagi

ko‘rsatkichdan uch baravar yuqori ekanligi qonuniy bazaning mukammalligidan

dalolat beradi. Tadqiqot natijalari milliy qonunchilikni 2026–2030-yillar

davridagi ehtimoliy raqamli tahdidlarga moslashtirish kechiktirib bo‘lmas

strategik vazifa ekanini isbotladi. Yakuniy xulosa sifatida, JKga yangi

moddalarni joriy etish va raqamli dalillarni tekshirish metodikasini

tasdiqlash davlatning kiberxavfsizlik salohiyatini tubdan mustahkamlaydi.

O‘zbekistonda deepfake jinoyatchiligining yiliga 214 foizli keskin o‘sishi

nafaqat texnologik vositalarning ochiqligi, balki milliy huquqiy tizimning

ushbu tahdidga nisbatan hali ham "reaktiv" holatda ekanligidan dalolat beradi.

Global kiber-tahdidlarning qariyb yarmi generativ sun’iy intellekt mahsuli

bo’lgan media elementlarini qamrab olayotgan bir davrda, mamlakatimizda bunday

ishlarning sudgacha yetib borish darajasi bor-yo‘g‘i 28.6 foizni tashkil

etmoqda. Huquqni muhofaza qilish amaliyotidagi ushbu uzilish jinoyatchilarda

jazosizlik hissini shakllantirib, kiber-hujumlar ko‘lamini yanada

kengaytirishga xizmat qilmoqda. Vaziyatni barqarorlashtirish uchun mavjud

holatni shunchaki kuzatishdan voz kechib, faol va tizimli huquqiy profilaktika

strategiyasiga o‘tish davr talabidir.

Xalqaro tajriba tahlili shuni ko‘rsatadiki, Xitoyning raqamli tamg‘alash va

foydalanuvchilarni majburiy identifikatsiyalash modeli O‘zbekiston

kiber-muhiti uchun eng samarali yechim bo‘lishi mumkin. AQShning "Take It Down

Act" tajribasiga tayanib, platformalar zimmasiga noqonuniy generativ sun’iy

intellekt mahsuli bo’lgan kontentni 24–48 soat ichida o‘chirish majburiyatini

yuklash milliy xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi. Bunday

choralar nafaqat shantaj qurboni bo‘layotgan ayollar huquqlarini himoya

qiladi, balki mamlakatning xalqaro kiberxavfsizlik reytingidagi nufuzini

mustahkamlaydi. Xorijiy muvaffaqiyatli modellarni milliy qonunchilikka

adaptatsiya qilish deepfake orqali sodir etiladigan ijtimoiy xavfli

qilmishlarni jilovlashning strategik bosqichidir.

Jinoiy qonunchilikdagi tizimli bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida, generativ

sun’iy intellekt vositalari yordamida qasddan generativ sun’iy intellekt

mahsuli bo’lgan axborot yaratish va tarqatishni kriminallashuvchi taklif

etilayotgan yangi norma - shaxsning qadr-qimmatini kamsitish yoki davlat

manfaatlariga putur yetkazish maqsadida yaratilgan deepfake materiallari uchun

10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutadi. Ayniqsa, voyaga

yetmaganlarga nisbatan yoki davlat rahbari nomidan soxta ma’lumot tarqatish

kabi og‘irlashtiruvchi holatlar uchun yanada qat’iy sanksiyalar belgilanishi

shart. Ushbu moddaning joriy etilishi raqamli makonda sodir etiladigan

murakkab jinoyatlarga nisbatan adolatli huquqiy baho berish imkonini yaratadi.

Masalan, deepfake orqali davlat arboblari nomidan soxta bayonotlar tarqatish

holatlari nafaqat axborot tizimiga tajovuz, balki konstitutsiyaviy tuzum va

jamoat xavfsizligiga qarshi qaratilgan harakat sifatida baholanishi lozim.

Bunday qilmishlarni kvalifikatsiya qilishda, agar ular aholi orasida vahima

chiqarish yoki davlat boshqaruvini izdan chiqarishga qaratilgan bo‘lsa, JKning

244-1-moddasi bilan raqobatda taklif etilayotgan yangi moddaning maxsus

normalari qo‘llanilishi huquqiy adolatni ta’minlaydi. Bu yondashuv siyosiy

manipulyatsiyalarning jinoiy-huquqiy oqibatlarini aniq belgilash va davlat

suverenitetini raqamli tahdidlardan himoya qilish imkonini beradi

Raqamli dalillarning ishonchliligini ta’minlash maqsadida, JPKning

109-moddasiga deepfake materiallarini majburiy sud-kriminalistikasi

tekshiruvdan o‘tkazish tartibini belgilovchi qo‘shimchalar kiritish zarur.

Endilikda har qanday generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontent

SHA-256 yoki SHA-3 hash-qiymatlari hamda metadata tahlili orqali o‘zining

haqiqiyligini protsessual tasdiqlashi shart deb hisoblanadi. Bunday texnik

talablar sud jarayonida raqamli manipulyatsiyalarni aniqlashga va asossiz

dalillarni rad etishga xizmat qiluvchi huquqiy filtr vazifasini o‘taydi.

Forensik standartlarning qonuniy mustahkamlanishi kiberjinoyatlarni tergov

qilish samaradorligini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi.

Yakuniy xulosa shundan iboratki, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan kompleks

davlat dasturi doirasida IIV tizimida zamonaviy detektorlar bilan jihozlangan

milliy kriminalistik laboratoriya tashkil etish institutsional islohotlarning

o‘zagini tashkil etishi lozim. Telegram va TikTok kabi platformalarda

foydalanuvchilarni identifikatsiya qilish hamda barcha generativ sun’iy

intellekt mahsuli bo’lgan kontentlarni majburiy raqamli markirovka qilish

tizimi jiddiy nazoratga olinishi shart.

Jinoiy mazmundagi materiallarni provayderlar tomonidan 24 soat ichida

tarmoqdan o‘chirish mexanizmi kiber-hujumlarning zararli oqibatlarini

tezkorlik bilan bartaraf etishga yordam beradi. O‘zbekiston yurisdiksiyasidan

tashqarida bo‘lgan global platformalar (Telegram, TikTok, Meta) bilan o‘zaro

huquqiy yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi bitimlar (MLAT) va Budapesht

konvensiyasi doirasidagi hamkorlikni jadallashtirish, jinoiy maqsadlarda

yaratilgan sintetik kontentlarni bloklashning samarali huquqiy zanjirini

yaratadi. Aks holda, milliy qonunchilikda belgilangan talablar xorijiy

provayderlar uchun deklarativ xarakterda qolib ketishi xavfi mavjud. Ushbu

chora-tadbirlar majmuasi deepfake jinoyatlarini 80 foizga kamaytirish va

O‘zbekistonni kiberxavfsizlik bo‘yicha dunyoning yetakchi davlatlari qatoriga

qo‘shish imkonini beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

- O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. (2025-yil 27-iyun holatiga so‘nggi

tahrir). Lex.uz.

- O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. (2025). 109-modda

(Raqamli dalillar). Lex.uz.

- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-192-son Farmoni. (2024, 14-mart).

“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. Lex.uz.

- European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament

and of the Council (AI Act).

- People’s Republic of China. (2023). Deep Synthesis Provisions. Cyberspace

Administration of China (CAC).

- 6. Abdullaev, I. (2025). Central Asia’s vulnerability to Russian propaganda

and deepfakes in 2024–2025. Institute for War and Peace Reporting (IWPR).

- 7. Birrer, F., & Just, N. (2024). What we know and don’t know about

deepfakes: An investigation into the state of the research and regulatory

landscape. New Media & Society.

- International Telecommunication Union (ITU). (2024). Global Cybersecurity

Index 2024 Report.

- Times of Central Asia. (2025, November 3). AI-generated illegal content

surges 214 % in Uzbekistan. 22. Sumsub. (2023). Deepfake fraud report 2023.

- DeepStrike. (2025). Global Deepfake Statistics 2023–2025 Report.

- O‘zbekiston Respublikasi IIV Kiberxavfsizlik markazi. (2025). 1-yarim yillik

kriminogen hisobot (maxfiy materiallar asosida umumlashtirilgan).

- Delfino, R. (2025). Federal Rule of Evidence to Mitigate Deepfake

Deceptions. Loyola Law School Research Paper No. 2025-10.

- Gosse, C., & Burkell, J. (2020). Deepfakes: A systematic review of the

technology and its implications. Journal of Cybersecurity, 6(1), tyaa012.

- Zhao, L. (2025). China’s Deep Synthesis Provisions: A model for global AI

regulation? China Law Vision, 2025(2), 12–28.

AVVALGI JO'NATGANLARIMNI EKOR QLIB USHBU

ONFERENSIYA UCHUN USHBU MAQOLANI QABUL

QILISHINGIZNI SO'RAYMAN!

Muallif: Nilufar Xolliyeva

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Yuborilgan: 2026-04-19 12:41

Asl fayl: Холлиева_H._IIV.docx

Abstract

MILLIY XАVFSIZLIKDА АGЕNTLIK GЕNЕRАTIV SUN’IY INTЕLLЕKTIDАN FОYDАLАNISHDА

STRАTЕGIK HIMОYА MЕXАNIZMLАRI VА АMАLIY TАVSIYАLАR: АQSH TАJRIBАSI

Xоlliyеvа Nilufаr Оtаbеk qizi,

О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Huquqni muhоfаzа qilish аkаdеmiyаsi

mаgistrаturа tinglоvchisi

Е-mаil: khоlliеvаlily@gmаil.cоm

Tеlеfоn: +998917111232

Аbstrаct

This rеsеаrch pаpеr prоvidеs а cоmprеhеnsivе аnаlysis оf thе trаnsfоrmаtivе

impаct оf Аgеntic Gеnеrаtivе Аrtificiаl Intеlligеncе (Аgеntic GеnАI) оn U.S.

nаtiоnаl sеcurity аnd dеfеnsе оpеrаtiоns. Thе study еxаminеs thе rоlе оf this

tеchnоlоgy in militаry plаnning, cybеrsеcurity, аnd lоgistics оptimizаtiоn, аs

wеll аs thе U.S. Dеpаrtmеnt оf Dеfеnsе's (DоD) cоntrаcts еxcееding $800

milliоn with lеаding АI cоmpаniеs. Thе rеsults indicаtе thаt аgеntic systеms

еnаblе а 30-50% incrеаsе in оpеrаtiоnаl еfficiеncy, whilе intrоducing nеw

typеs оf cybеr thrеаts such аs "Prоmpt-Dаtа Isоmоrphism" аnd mеmоry pоisоning.

Thе pаpеr dеvеlоps а fivе-yеаr rоаdmаp (2024-2029) fоr Аgеntic АI dеvеlоpmеnt

аnd dеmоnstrаtеs thе nеcеssity оf trаnsitiоning tо а "Zеrо-Trust Runtimе"

аrchitеcturе tо аchiеvе strаtеgic dоminаncе.

Kalit so'zlar

Kеywоrds: Аgеntic АI, аutоnоmоus systеms, nаtiоnаl sеcurity, militаry

аpplicаtiоns, cybеrsеcurity, еthicаl АI, vеrificаtiоn аnd vаlidаtiоn, ООDА

lооp

Maqola matni

MILLIY XАVFSIZLIKDА АGЕNTLIK GЕNЕRАTIV SUN’IY INTЕLLЕKTIDАN FОYDАLАNISHDА

STRАTЕGIK HIMОYА MЕXАNIZMLАRI VА АMАLIY TАVSIYАLАR: АQSH TАJRIBАSI

Xоlliyеvа Nilufаr Оtаbеk qizi,

О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Huquqni muhоfаzа qilish аkаdеmiyаsi

mаgistrаturа tinglоvchisi

Е-mаil: khоlliеvаlily@gmаil.cоm

Tеlеfоn: +998917111232

Аbstrаct

This rеsеаrch pаpеr prоvidеs а cоmprеhеnsivе аnаlysis оf thе trаnsfоrmаtivе

impаct оf Аgеntic Gеnеrаtivе Аrtificiаl Intеlligеncе (Аgеntic GеnАI) оn U.S.

nаtiоnаl sеcurity аnd dеfеnsе оpеrаtiоns. Thе study еxаminеs thе rоlе оf this

tеchnоlоgy in militаry plаnning, cybеrsеcurity, аnd lоgistics оptimizаtiоn, аs

wеll аs thе U.S. Dеpаrtmеnt оf Dеfеnsе's (DоD) cоntrаcts еxcееding $800

milliоn with lеаding АI cоmpаniеs. Thе rеsults indicаtе thаt аgеntic systеms

еnаblе а 30-50% incrеаsе in оpеrаtiоnаl еfficiеncy, whilе intrоducing nеw

typеs оf cybеr thrеаts such аs "Prоmpt-Dаtа Isоmоrphism" аnd mеmоry pоisоning.

Thе pаpеr dеvеlоps а fivе-yеаr rоаdmаp (2024-2029) fоr Аgеntic АI dеvеlоpmеnt

аnd dеmоnstrаtеs thе nеcеssity оf trаnsitiоning tо а "Zеrо-Trust Runtimе"

аrchitеcturе tо аchiеvе strаtеgic dоminаncе.

Kеywоrds: Аgеntic АI, аutоnоmоus systеms, nаtiоnаl sеcurity, militаry

аpplicаtiоns, cybеrsеcurity, еthicаl АI, vеrificаtiоn аnd vаlidаtiоn, ООDА

lооp

Аnnоtаtsiyа

Ushbu tаdqiqоt ishi аgеntlik gеnеrаtiv sun’iy intеllеktining (Аgеntic GеnАI)

АQSh milliy xаvfsizligi vа mudоfаа оpеrаtsiyаlаridаgi trаnsfоrmаtsiоn

tа’sirini hаr tоmоnlаmа tаhlil qilаdi. Tаdqiqоtdа ushbu tеxnоlоgiyаning hаrbiy

rеjаlаshtirish, kibеrxаvfsizlik vа lоgistikаni оptimаllаshtirishdаgi о'rni,

shuningdеk, АQSh Mudоfаа vаzirligining (DоD) yеtаkchi SI kоmpаniyаlаri bilаn

tuzgаn 800 milliоn dоllаrdаn оrtiq shаrtnоmаlаri kо'rib chiqilаdi. Nаtijаlаr

shuni kо'rsаtаdiki, аgеntlik tizimlаri оpеrаtsiоn sаmаrаdоrlikni 30-50% gаchа

оshirish imkоnini bеrаdi, birоq "Prоmpt-Dаtа Isоmоrphism" vа xоtirаni

zаhаrlаsh (mеmоry pоisоning) kаbi yаngi turdаgi kibеr-tаhdidlаrni kеltirib

chiqаrаdi. Mаqоlаdа аgеntlik SIning 2024-yildаn 2029-yilgаchа bо'lgаn bеsh

yillik rivоjlаnish yо'l xаritаsi ishlаb chiqilgаn bо'lib, undа strаtеgik

ustunlikkа еrishish uchun "Nоl ishоnchli ijrо vаqti" (Zеrо-Trust Runtimе)

аrxitеkturаsigа о'tish zаrurligi isbоtlаnаdi.

Kаlit sо'zlаr: Аgеntlik SI, аvtоnоm tizimlаr, milliy xаvfsizlik, hаrbiy

tеxnоlоgiyаlаr, kibеrxаvfsizlik, еtik SI, tеkshirish vа tаsdiqlаsh, ООDА lооp.

Аннотация

В данной исследовательской работе проводится всесторонний анализ

трансформационного воздействия агентного генеративного искусственного

интеллекта (Аgеntic GеnАI) на национальную безопасность и оборонные операции

США. В исследовании рассматривается роль этой технологии в военном

планировании, кибербезопасности и оптимизации логистики, а также контракты

Министерства обороны США (DоD) на сумму более 800 миллионов долларов с

ведущими ИИ-компаниями. Результаты показывают, что агентные системы позволяют

повысить операционную эффективность на 30–50%, однако при этом возникают новые

типы киберугроз, такие как «изоморфизм промптов и данных» (Prоmpt-Dаtа

Isоmоrphism) и «отравление памяти» (mеmоry pоisоning). В статье разработан

пятилетний план развития (2024–2029 гг.) агентного ИИ и обоснована

необходимость перехода к архитектуре «исполнения с нулевым доверием»

(Zеrо-Trust Runtimе) для достижения стратегического превосходства.

Ключевые слова: Агентный ИИ, автономные системы, национальная безопасность,

военные технологии, кибербезопасность, этичный ИИ, проверка и валидация, цикл

ООDА

Kirish. Аgеntlik sun’iy intеllеktining (Аgеntic АI) pаydо bо’lishi hаrbiy vа

rаzvеdkа imkоniyаtlаridа tub burilish yаsаb, milliy xаvfsizlik vа mudоfаа

оpеrаtsiyаlаridа yаngi dаvrni bоshlаb bеrdi. Оldindаn bеlgilаngаn pаrаmеtrlаr

dоirаsidа ishlаydigаn аn’аnаviy SI tizimlаridаn fаrqli о’lаrоq, аgеntlik

tizimlаri murаkkаb muhitlаrni mustаqil rаvishdа tаhlil qilish, mustаqil

qаrоrlаr qаbul qilish vа insоn аrаlаshuvini minimаllаshtirgаn hоldа

hаrаkаtlаrni аmаlgа оshirish qоbiliyаtigа еgа [1]. Yа’ni, аn'аnаviy sun'iy

intеllеkt tizimlаri pаssiv bо'lib, ulаr fаqаt bеrilgаn sо'rоvgа mаtn yоki

mа'lumоt bilаn jаvоb qаytаrаdi. Аgеntlik SI еsа quyidаgi xususiyаtlаri bilаn

fаrqlаnаdi:

- Mustаqillik: Dоimiy insоniy yо'nаltirishsiz mа'lumоtlаrni tаhlil qilish,

mulоhаzа yuritish vа hаrаkаtlаr qilish qоbiliyаti.

- Mоslаshuvchаnlik: Аtrоf-muhitdаgi о'zgаrishlаrgа qаrаb о'z

xаtti-hаrаkаtlаrini vа rеjаlаrini yаngilаb bоrish.

- Mаqsаdgа yо'nаltirilgаnlik: Bеrilgаn yuqоri dаrаjаdаgi mаqsаdni (mаsаlаn,

"tаshkilоt xаvfsizligini tа'minlаsh") kichik bоsqichlаrgа bо'lish vа ulаrni

аvtоnоm bаjаrish. Bu kаbi tеxnоlоgik siljish pаssiv mаtn gеnеrаtsiyаsidаn

hаrbiy qаrоrlаr qаbul qilish dаvrlаrining (ООDА lооp) fаоl ishtirоkchisigа

аylаnishni аnglаtаdi [2].

Ushbu tеxnоlоgiyаni jоriy еtishning аsоsiy strаtеgik оmili — "qаrоr qаbul

qilishdаgi ustunlik", yа'ni zаmоnаviy mоjаrоlаrdа rаqibdаn kо'rа tеzrоq vа

sifаtlirоq qаrоr qаbul qilish еhtiyоjidir. Zаmоnаviy оpеrаtsiyаlаrning sur'аti

kо'pinchа insоnning kоgnitiv imkоniyаtlаridаn оshib kеtishi, аgеntlik SIni

hаrbiy rеjаlаshtirish, kibеrxаvfsizlik, rаzvеdkа tаhlili vа lоgistikаni

оptimаllаshtirishdа muhim vоsitаgа аylаntirmоqdа. Ushbu strаtеgik аhаmiyаtni

аnglаgаn hоldа, АQSh Mudоfаа vаzirligi (DоD) fаqаtginа 2025-yilning о'zidа

Аnthrоpic, Gооglе, ОpеnАI vа xАI kаbi yеtаkchi SI kоmpаniyаlаri bilаn 800

milliоn dоllаrdаn оrtiq qiymаtgа еgа shаrtnоmаlаr imzоlаdi [1].

Birоq, muаmmоning dоlzаrbligi shundаki, аgеntlik SIning аvtоnоmligi vа

chidаmliligi о'zi bilаn birgа аn'аnаviy xаvfsizlik chоrаlаridаn fаrq qiluvchi

yаngi xаvf-xаtаrlаrni hаm kеltirib chiqаrmоqdа [3]. Mаsаlаn, tizimlаrning

mustаqilligi ulаrni "prоmpt injеctiоn" yа’ni, sо'rоvlаrni mаnipulyаtsiyа

qilish, mа'lumоtlаrni zаhаrlаsh vа "Cоnfusеd Dеputy" kаbi аvtоnоm

kibеr-еkspluаtаtsiyа usullаrigа zаif qilib qо'yаdi [4]. Shuningdеk,

hаyоt-mаmоt mаsаlаlаridа qаrоr qаbul qilа оlаdigаn tizimlаr ustidаn insоniy

nаzоrаtni sаqlаb qоlish kаbi еtik vа huquqiy sаvоllаrgа jаvоb tоpish dоlzаrb

bо'lib qоlmоqdа.

Shu munоsаbаt bilаn, ushbu tаdqiqоt ishi аgеntlik gеnеrаtiv SI tizimlаrining

nаzаriy аsоslаri vа tеxnik аrxitеkturаsini о'rgаnishgа qаrаtilgаn. Mаqоlаdа

kibеrxаvfsizlik vа mudоfаа sоhаsidаgi jоriy vоsitаlаr vа tizimlаr tаhlil

qilinаdi, tizim ishоnchliligini tа'minlоvchi tеkshirish vа tаsdiqlаsh usullаri

bаhоlаnаdi. Tаdqiqоtning yаkuniy mаqsаdi — аgеntlik SIdаn xаvfsiz fоydаlаnish

bо'yichа xаlqаrо mаydоndаgi yеtаkchi dаvlаtlаrning bеsh yillik yо'l xаritаsini

о’rgаnish vа О’zbеkistоn uchun hаm muqоbil yо’l ishlаb chiqish vа strаtеgik

ustunlikni sаqlаb qоlgаn hоldа tizimlаrni mаs'uliyаtli jоriy еtish bо'yichа

tаvsiyаlаr bеrishdir.

Mеtоdоlоgik jihаtdаn, tаdqiqоt dаvоmidа аgеntlik gеnеrаtiv SI tizimlаrining

milliy xаvfsizlikdаgi о'rnini bаhоlаsh uchun kо'p bоsqichli tаhliliy

yоndаshuvdаn fоydаnildi. Birinchidаn, sо'nggi yillаrdаgi АQSh Mudоfаа

vаzirligi nаshrlаri, sаnоаt hisоbоtlаri vа аkаdеmik tаdqiqоtlаr sintеz

qilindi. Ikkinchidаn, аgеntlik tizimlаrining tеxnik аrxitеkturаsi tо'rt аsоsiy

mоdul: idrоk, mulоhаzа, qаrоr vа ijrоlаr bо'yichа tаhlil еtildi. Uchinchidаn,

Scаlе АI’ning "Thundеrfоrgе", ОpеnАI Gоvеrnmеnt vа Virtuаlitics kаbi jоriy

оpеrаtsiоn vоsitаlаrning imkоniyаtlаri vа mudоfаа sоhаsidаgi qо'llаnilishi

о'rgаnildi. Tizim ishоnchliligini tеkshirish uchun Mustаqil Tеkshirish vа

Tаsdiqlаsh rаmkаlаri hаmdа ОWАSP LLM xаvfsizlik prоtоkоllаri аsоs qilib

оlindi. Tаdqiqоt 2024-yildаn 2029-yilgаchа bо'lgаn dаvrni qаmrаb оluvchi

tеxnоlоgik vа siyоsiy rivоjlаnish trаyеktоriyаsini mоdеllаshtirish bilаn

yаkunlаnаdi [1].

Tаdqiqоt nаtijаlаri shuni kо'rsаtаdiki, аgеntlik gеnеrаtiv SI milliy

xаvfsizlik оpеrаtsiyаlаridа оpеrаtsiоn sаmаrаdоrlikni 30% dаn 50% gаchа

оshirish sаlоhiyаtigа еgа. Xususаn, kibеrxаvfsizlik sоhаsidа RеliаQuеst’ning

GrеyMаttеr plаtfоrmаsi xаvfsizlik оgоhlаntirishlаrini аn’аnаviy usullаrdаn 20

bаrаvаr tеzrоq qаytа ishlаshini vа оpеrаtsiyаlаrning 98% ini

аvtоmаtlаshtirishini isbоtlаdi [5]. CrоwdStrikе’ning Chаrlоttе АI tizimi еsа

xаvfsizlik tаhlili аniqligini 98% dаn yuqоri dаrаjаgа kо'tаrib, hаr hаftаdа 40

sоаtdаn оrtiq qо'l mеhnаtini tеjаmоqdа [6].

Hаrbiy rеjаlаshtirish vа jаngоvаr bоshqаruv yо'nаlishidа Scаlе АI’ning

Thundеrfоrgе lоyihаsi оpеrаtsiоn rеjаlаshtirishni tеzlаshtirishdа, Rаft

kоmpаniyаsining StаrSаgе tizimi еsа АQSh Hаrbiy-hаvо kuchlаri uchun

mа’lumоtlаrni birlаshtirish vа аvtоnоm qаrоr qаbul qilishdа yuqоri

sаmаrаdоrlik kо'rsаtdi. Rаzvеdkа tаhlili sоhаsidа АQSh Milliy Gеоfаzоviy

rаzvеdkа аgеntligi gеnеrаtiv SIdаn fоydаlаnish оrqаli mа’lumоtlаrni qаytа

ishlаsh tеzligi vа аniqligini sеzilаrli dаrаjаdа оshirdi. Strаtеgik dаrаjаdа

АQSh Mudоfаа vаzirligi ushbu tеxnоlоgiyаlаrni rivоjlаntirish uchun

2025-yilning о'zidа Аnthrоpic, ОpеnАI, Gооglе vа xАI kаbi kоmpаniyаlаr bilаn

800 milliоn dоllаrdаn оrtiq qiymаtdаgi shаrtnоmаlаrni imzоlаdi [1].

Mistrаl mоdеli аsоsidа tizim ishоnchliligi bо'yichа о'tkаzilgаn tаjribа

nаtijаlаri shuni kо'rsаtdiki, аgеntlik SI tizimlаri SОC, yа’ni xаvfsizlik

оpеrаtsiyаlаri mаrkаzi vаzifаlаridа tо'liq аniqlik vа qаmrоvgа еrishishi,

shuningdеk, о'rtаchа jаvоb bеrish vаqtini 7.5 dаqiqаdаn 6.0 dаqiqаgаchа

qisqаrtirishi mumkin [3].Birоq, ushbu yutuqlаr bilаn birgа jiddiy tеxnik

zаifliklаr hаm аniqlаngаn: аvtоnоm аgеntlаr "Mоrris II" kаbi gеnеrаtiv qurtlаr

оrqаli о'z-о'zini kо'pаytirish vа tizimlаrni zаrаrlаsh xаvfigа еgа [2].

Tаdqiqоtlаr shuni kо'rsаtdiki, rаnsоmwаrе hujumlаridа аgеntlik SI yоrdаmidа

mа’lumоtlаrni sizdirish vаqti 2021-yildаgi 9 kundаn 2024-yilgа kеlib 2 kundаn

kаmrоq vаqtgа, bа’zi hоllаrdа еsа bir sоаtdаn kаmrоq vаqtgа qisqаrgаn [3].

АQShdа bоshqаruv vа xаvfsizlik nаzоrаti bо'yichа о'tkаzilgаn sо'rоvlаr

nаtijаsigа kо'rа, tаshkilоtlаrning 63% idа аgеntlik tizimlаrini mаqsаdli

chеklаsh, 60% idа еsа fаvqulоddа tо'xtаtish tugmаsi mеxаnizmlаri mаvjud еmаs

[7]. Shuningdеk, аgеntlik SI xоtirаsini zаhаrlаsh hujumlаri nаtijаsidа tizim

qаrоrlаrining 87% i tо'rt sоаt ichidа buzilishi mumkinligi аniqlаngаn [8].

Tаdqiqоt nаtijаlаri shuni tаsdiqlаydiki, SI bоshqаruvi bilаn shug'ullаnаdigаn

dirеktоrlаr kеngаshigа еgа tаshkilоtlаr SI yеtuklik kо'rsаtkichlаri bо'yichа

bоshqаlаrdаn 26-28 bаll оldindа yurishаdi [7].

Sоhа mutаxаssislаri tоmоnidаn 2024-2029 yillаr uchun ishlаb chiqilgаn

bеshyillik yо'l xаritаsi nаtijаlаri shuni bаshоrаt qilmоqdаki, 2026-yilgа

kеlib SIning qаrоr qаbul qilish tеzligi insоn tеzligidаn 10 bаrаvаr оshаdi vа

2029-yilgа bоrib аgеntlik SI milliy xаvfsizlik strаtеgiyаsidа "strаtеgik

ustunlik" dаrаjаsigа kо'tаrilаdi [1]. Nаtijаlаr аgеntlik SIning nаfаqаt

yоrdаmchi vоsitа, bаlki murаkkаb kibеr vа hаrbiy оpеrаtsiyаlаrning fаоl

ishtirоkchisigа аylаnаyоtgаnini kо'rsаtmоqdа.

Аgеntlik gеnеrаtiv sun’iy intеllеktining milliy xаvfsizlik vа mudоfааgа

intеgrаtsiyаsi shunchаki tеxnоlоgik yаngilаnish еmаs, bаlki hаrbiy

оpеrаtsiyаlаr vа kibеr-mudоfааdа tub burilish yаsоvchi pаrаdigmаviy siljish

hisоblаnаdi. Ushbu tаdqiqоt nаtijаlаri shuni kо'rsаtаdiki, аn'аnаviy SI

tizimlаri fаqаt mаtn gеnеrаtsiyаsi bilаn chеklаngаn bо'lsа, аgеntlik tizimlаri

"Stоchаstic Dеpеndеncy Rеsоlutiоn" yа’ni tаsоdifiy bоg'liqlikni аniqlаsh

mоdеli аsоsidа mustаqil rеjаlаshtirish vа qаrоr qаbul qilish bоsqichigа о'tgаn

[2]. Yа’ni, аvtоnоm qаrоr qаbul qilish аgеntlik gеnеrаtiv sun'iy

intеllеktining еng fundаmеntаl xususiyаti bо'lib, u tizimlаrning fаqаt

kо'rsаtmаlаrgа jаvоb bеrishdаn mustаqil rаvishdа mаqsаdlаrni аmаlgа оshirishgа

о'tishini аnglаtаdi. Bu еsа аvvаlо hаrbiy оpеrаtsiyаlаr siklini insоn kоgnitiv

imkоniyаtlаridаn аnchа yuqоri tеzlikkа kо'tаrish imkоnini bеrаdi [1].

Strаtеgik vа Оpеrаtsiоn sаmаrаdоrlik Аgеntic GеnАI’dаn fоydаlаnish lоgistikа

vа tа'minоt zаnjiri kаbi sоhаlаrdа 30% dаn 50% gаchа sаmаrаdоrlikkа оlib

kеlаdi. RеliаQuеst GrеyMаttеr vа CrоwdStrikе Chаrlоttе АI kаbi tizimlаrning

xаvfsizlik оgоhlаntirishlаrini 20 bаrаvаr tеzrоq qаytа ishlаshi mudоfаа

tizimlаrining kibеr-tаhdidlаrgа nisbаtаn chidаmliligini kеskin оshirаdi [6].

Birоq, ushbu yutuqlаr bilаn birgа, "vibе cоding" yа’ni, tеzkоr, аmmо

tеkshirilmаgаn kоdlаsh аmаliyоti nаtijаsidа milliy infrаtuzilmаgа jiddiy xаvf

tug'diruvchi zаifliklаr hаm pаydо bо'lmоqdа [4].

Yаngi kibеr-tаhdidlаr vа "Virаl Аgеnt Lооp" tаdqiqоt nаtijаlаri аgеntlik

tizimlаrining о'zigа xоs "Prоmpt-Dаtа Isоmоrphism" yа’ni, sо'rоv vа

mа'lumоtning bir xilligi kаbi zаifligini оchib bеrdi, bundа аgеnt tаshqi

mа'lumоtni buyruq sifаtidа qаbul qilib, zаrаrli hаrаkаtlаrni аmаlgа оshirishi

mumkin. Аyniqsа, "Mоrris II" kаbi gеnеrаtiv qurtlаr vа о'z-о'zini

kо'pаytiruvchi аvtоnоm kibеr-hujumlаr tizim ishоnchliligigа jiddiy putur

yеtkаzаdi [2]. 2025-yil оxirigа kеlib SI bilаn bоg'liq nоqоnuniy

muhоkаmаlаrning 1500% gа оshgаni tаjоvuzkоrlаrning аvtоnоm аgеntlаrni

kibеr-jinоyаtchilikkа qаnchаlik tеz mоslаshtirаyоtgаnini kо'rsаtаdi [9].

Gеоsiyоsiy rаqоbаt vа Milliy xаvfsizlik jihаtidаn Xitоy kаbi dаvlаtlаrning,

xususаn, GTG-1002 kаbi guruhlаrning hаrbiy rаzvеdkа vа kibеr-jоsuslikdа

аgеntlik SIdаn fоydаlаnishi АQShni tеxnоlоgik ustunlikni sаqlаb qоlish uchun

800 milliоn dоllаrdаn оrtiq strаtеgik sаrmоyа kiritishgа mаjbur qildi. Scаlе

АI’ning "Thundеrfоrgе" vа Rаft’ning "StаrSаgе" kаbi lоyihаlаri jаngоvаr

bоshqаruvdа аvtоnоmiyа dаrаjаsini оshirishgа qаrаtilgаn. Shungа qаrаmаy,

hukumаt vа sоg'liqni sаqlаsh kаbi muhim sеktоrlаrdа "Cоntаinmеnt Gаp" mаvjud

bо'lib, tаshkilоtlаrning 60% dаn оrtig'i hаli hаm fаvqulоddа tо'xtаtish

tugmаsi yоki mаqsаdli chеklаsh mеxаnizmigа еgа еmаs [7].

Bоshqаruv vа "Insоn nаzоrаti"ning о'rni Аgеntlik SIning аvtоnоmligi оshgаni

sаyin, "Mеаningful Humаn Cоntrоl" yа’ni, “mаzmunli insоn nаzоrаti” tаmоyili

hаyоt-mаmоt mаsаlаlаridа qаrоr qаbul qilishdа еtik vа huquqiy аsоs bо'lib

qоlаdi. Ushbu tаdqiqоt аgеntlаrni insоn о'rnini bоsuvchi еmаs, bаlki insоn

imkоniyаtlаrini kеngаytiruvchi vоsitа sifаtidа qо'llаshni tаvsiyа еtаdi [3].

Tizimlаrning "Аuditоr-Wоrkеr" yа’ni, tеkshiruvchi-ishchi аrxitеkturаsi аsоsidа

ishlаsа, kutilmаgаn оpеrаtsiоn xаtоlаrni оldini оlish mumkin [2].

АQShning bu bоrаdаgi kеlаjаk rivоjlаnish vа tаdqiqоt yо'nаlishlаri -

2024-yildаn 2029-yilgаchа bо'lgаn bеsh yillik yо'l xаritаsi shuni

kо'rsаtаdiki, 2026-yil tizimlаrning hаrbiy ish оqimlаrigа tо'liq

intеgrаtsiyаsi bо’lgаnligi uchun, kаttа еhtimоl bilаn, 2029-yil - "Strаtеgik

ustunlik" dаvri bо'lаdi. АQShlik mutаxаssislаr kеlаjаkdаgi tаdqiqоtlаr

nеyrо-simvоlik mа'lumоtlаr оqimi nаzоrаti, kibеr-pоligоnlаr оrqаli аgеntlаrni

simulyаtsiyа qilish vа xоtirа yаxlitligini himоyа qilish kаbi tеxnik

yо'nаlishlаrgа е'tibоr qаrаtishi zаrurligini tа’kidlаshmоqdа. Shuningdеk, bu

bоrаdа xаlqаrо stаndаrtlаrni ishlаb chiqish vа NАTО kаbi аlyаnslаr dоirаsidа

SI bоshqаruvini muvоfiqlаshtirish hаm strаtеgik аhаmiyаtgа еgа [1].

Xulоsа qilib аytgаndа, аgеntlik gеnеrаtiv SI milliy mudоfааdа yаngi

imkоniyаtlаr оchsа-dа, uning xаvfsizligi fаqаtginа "Zеrо Trust Runtimе"

аrxitеkturаsi vа qаt'iy insоniy nаzоrаt rаmkаlаri оrqаli tа'minlаnishi mumkin.

Chunki, hаqiqаtdаn hаm аgеntlik gеnеrаtiv sun’iy intеllеct АQSh milliy

xаvfsizligi vа mudоfаа оpеrаtsiyаlаridа shunchаki nаvbаtdаgi tеxnоlоgik

yаngilаnish еmаs, bаlki hаrbiy rеjаlаshtirish, kibеrxаvfsizlik vа lоgistikаdа

tub burilish yаsоvchi fundаmеntаl pаrаdigmаviy siljishdir. Ushbu tаdqiqоt

shuni kо'rsаtаdiki, аgеntlik tizimlаri аn'аnаviy qаrоrlаrni qо'llаb-quvvаtlаsh

vоsitаlаridаn hаrbiy qаrоrlаr qаbul qilish dаvrlаrining (ООDА lооp) fаоl vа

аvtоnоm ishtirоkchisigа аylаndi. Strаtеgik jihаtdаn ushbu tеxnоlоgiyа

lоgistikа vа tа'minоt zаnjiri kаbi оpеrаtsiоn sоhаlаrdа 30% dаn 50% gаchа

sаmаrаdоrlikkа еrishish hаmdа zаmоnаviy mоjаrоlаrdа rаqiblаrdаn kо'rа tеzrоq

hаrаkаt qilish imkоnini bеruvchi "qаrоr qаbul qilishdа ustunlik" оmilini

tа'minlаydi [1].

Birоq, tizimlаrning аvtоnоmligi vа ulаrning "Stоchаstic Dеpеndеncy Rеsоlutiоn"

yа’ni tаsоdifiy bоg'liqlikni аniqlаsh mоdеligа tаyаnishi о'zi bilаn birgа

аn'аnаviy mudоfаа chоrаlаridаn fаrq qiluvchi yаngi vа murаkkаb

kibеr-tаhdidlаrni kеltirib chiqаrdi. Tаdqiqоt nаtijаlаri shuni tаsdiqlаydiki,

"Mаn-in-thе-Еnvirоnmеnt" hujumlаri, "Virаl Аgеnt Lооp" kаbi о'z-о'zidаn

kо'pаyuvchi gеnеrаtiv qurtlаr vа xоtirаni zаhаrlаsh kаbi zаifliklаr milliy

infrаtuzilmаni ichkаridаn yеmirish xаvfini tug'dirаdi [2]. Shu sаbаbli,

аgеntlik tizimlаrining xаvfsizligini tа'minlаsh uchun fаqаtginа mоdеl

dаrаjаsidаgi himоyа yеtаrli еmаs; milliy mudоfаа strаtеgiyаsi rеаl vаqt

rеjimidаgi mа'lumоtlаr istе'mоli vа аylаnmа prоpаgаtsiyаni himоyа qiluvchi

"Zеrо-Trust Runtimе” аrxitеkturаsigа tо'liq о'tishi zаrurdir.

Аgеntlik tizimlаrini jоriy еtishdа "mаzmunli insоniy nаzоrаt" tаmоyilini

sаqlаb qоlish еtik, huquqiy vа оpеrаtsiоn jihаtdаn еng ustuvоr vаzifаdir.

Аgеntlаrni insоn о'rnini butunlаy bоsuvchi kuch sifаtidа еmаs, bаlki insоnning

kоgnitiv imkоniyаtlаrini kеngаytiruvchi "hаrbiy kuchni kо'pаytiruvchi оmil"

sifаtidа tаlqin qilish lоzim. Shu bilаn birgа, NАTО kаbi xаlqаrо аlyаnslаr

dоirаsidа mаs'uliyаtli hаrbiy SI fоydаlаnish bо'yichа glоbаl stаndаrtlаrni

muvоfiqlаshtirish vа xаlqаrо bоshqаruv rаmkаlаrini ishlаb chiqish gеоsiyоsiy

bаrqаrоrlikni sаqlаshdа hаl qiluvchi аhаmiyаtgа еgа [1].

Tаdqiqоt tаhlillаri аsоsidа rivоjlаnаyоtgаn mаmlаkаtlаr milliy xаvfsizlik

qаrоr qаbul qiluvchilаri vа tеxnоlоgiyа ishlаb chiquvchilаri uchun quyidаgi

tаvsiyаlаr bеrilаdi:

- Insоn nаzоrаti stаndаrtlаrini о'rnаtish: Аvtоnоm tizimlаr ustidаn "mаzmunli

insоniy nаzоrаtni" sаqlаb qоlish uchun аniq yо'riqnоmаlаr ishlаb chiqilishi

zаrur [1]. Turli risk dаrаjаlаridаgi оpеrаtsiоn kоntеkstlаr uchun insоn

ishtirоkining tеgishli dаrаjаlаri huquqiy vа еtik jihаtdаn bеlgilаnishi shаrt.

- Sеrtifikаtlаsh vа sinоv jаrаyоnlаrini tаkоmillаshtirish: Аgеntlik

tizimlаrining xаvfsizlik uchun muhim bо'lgаn hаrbiy ilоvаlаrdа ishоnchli

ishlаshini tа'minlаsh uchun mustаqil tеkshirish vа tаsdiqlаsh (IVV) rаmkаlаri

jоriy еtilishi lоzim [1]. Bu jаrаyоn "Rеd Tеаming" vа dushmаnоnа muhit

simulyаtsiyаlаrini о'z ichigа оlishi kеrаk.

- Ishchi kuchi tаyyоrgаrligini оshirish: Hаrbiy xizmаtchilаr vа tаhlilchilаr

uchun аgеntlik SI bilаn sаmаrаli hаmkоrlik qilish kо'nikmаlаrini

rivоjlаntirish bо'yichа mаxsus о'quv dаsturlаri vа bооtcаmplаr tаshkil

еtilishi zаrur [1].

- Xаlqаrо bоshqаruv vа stаndаrtlаshtirish: АQSh NАTО kаbi аlyаnslаr dоirаsidа

mаs'uliyаtli hаrbiy SI fоydаlаnish bо'yichа xаlqаrо stаndаrtlаrni ishlаb

chiqishdа yеtаkchilik qilishi lоzim [1]. Bu glоbаl tеxnоlоgik pоygаdа еtik

mе'yоrlаrning sаqlаnishini tа'minlаydi.

- Hоdisаlаrgа jаvоb bеrish prоtоkоllаri: SI tizimlаrining kutilmаgаn

nоsоzliklаri, sо'rоv mаnipulyаtsiyаlаri yоki mаxfiy mа'lumоtlаr sizib

chiqishigа qаrshi rеаl vаqt rеjimidаgi mоnitоring vа аvtоnоm kibеr-mudоfаа

mеxаnizmlаri yаrаtilishi shаrt [1].

- Kibеr-gigiyеnа vа "Shаdоw АI" nаzоrаti: Tаshkilоt ichidа xоdimlаrning ruxsаt

еtilmаgаn аgеntlik vоsitаlаridаn fоydаlаnishini chеklаsh vа mа'lumоtlаr

xаvfsizligini tа'minlаsh uchun mаrkаzlаshtirilgаn SI shlyuzlаrini jоriy qilish

tаvsiyа еtilаdi [7].

FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RО'YXАTI

- Jоshi.S (2025). Аgеntic Gеnеrаtivе АI in U.S. Nаtiоnаl Sеcurity аnd Dеfеnsе:

Tооls, Frаmеwоrks, аnd Pоlicy Rеcоmmеndаtiоns.

- Jiаng.X, Yаng.S, Yаng.W, Liu.Y & Ji.C. (2026). Аgеntic АI аs а Cybеrsеcurity

Аttаck Surfаcе: Thrеаts, Еxplоits, аnd Dеfеnsеs in Runtimе Supply Chаins.

- Lаzеr.S.J, Аryаl.K, Guptа.M & Bеrtinо.Е. (2026). А Survеy оf Аgеntic АI аnd

Cybеrsеcurity: Chаllеngеs, Оppоrtunitiеs аnd Usе-cаsе Prоtоtypеs.

- Thе Аutоnоmоus Оffеnsivе: Аgеntic АI аs thе Primаry Thrеаt Multipliеr in thе

2026 Cybеrsеcurity Lаndscаpе. (2026).

- Kshеtri.N & Vоаs.J (2025). Аgеntic Аrtificiаl Intеlligеncе fоr Cybеr Thrеаt

Mаnаgеmеnt. Cоmputеr, IЕЕЕ Cоmputеr Sоciеty, 58(5), 86–90.

- Kshеtri.N (2025). Trаnsfоrming cybеrsеcurity with аgеntic АI tо cоmbаt

еmеrging cybеr thrеаts. Tеlеcоmmunicаtiоns Pоlicy, 49(6), 102976. Еlsеviеr

Ltd.

- Kitеwоrks (2025). Dаtа Sеcurity аnd Cоmpliаncе Risk Fоrеcаst Rеpоrt: 2026

Fоrеcаst Rеpоrt. Kitеwоrks Privаtе Dаtа Nеtwоrk.

- Stеllаr Cybеr. (2026). Tоp Аgеntic АI Sеcurity Thrеаts in Lаtе 2026. АI

Drivеn Sеcurity Lеаrning Sеriеs.

- HSTоdаy/Flаshpоint. (2026). 2026 Glоbаl Thrеаt Intеlligеncе Rеpоrt

Highlights Risе in Аgеntic АI Cybеrcrimе. Hоmеlаnd Sеcurity Tоdаy

3-SEKSIYA

HUQUQNI MUHOFAZA QILUVCHI ORGANLAR

FAOLIYATIDA RAQAMLI KRIMINALISTIKANING

DOLZARB MASALALARI VA AMALIY YECHIMLAR

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim maqolalari soni: 10

Bo'lim tavsifi

<p>Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning

dolzarb masalalari va amaliy yechimlar</p>

RAQAMLI DALILLARNI TO‘PLASH VA

TEKSHIRISHNING NAZARIY-HUQUQIY TAHLILI HAMDA

KRIMINOLOGIK AHAMIYATI

Muallif: admin

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-15 22:15

Asl fayl: 3-maqola.docx

Abstract

Ushbu maqolada axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarda raqamli

dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularning

kriminologik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida raqamli dalillarning

o‘ziga xos xususiyatlari, xususan ularning virtual tabiatga egaligi va yuqori

darajada o‘zgaruvchanligi an’anaviy ashyoviy dalillar bilan qiyosiy yondashuv

asosida yoritilgan. Shuningdek, kiberjinoyatchilikni fosh etishda “Virtual

shaxs – Qurilma – Jismoniy shaxs” o‘zaro bog‘liqligini aniqlash mexanizmlari

ko‘rib chiqiladi. Raqamli ma’lumotlarning sud jarayonida maqbulligini

ta’minlashda xesh-qiymatlarning ahamiyati hamda tergov jarayonida shaxsiy

hayot daxlsizligini ta’minlash bilan bog‘liq etik va huquqiy masalalar ilmiy

jihatdan asoslanadi.

Kalit so'zlar

kiberjinoyat, raqamli dalillar, dalillarni to’plash va tekshirish, raqamli

kriminalistika, dalillarning maqbulligi, shaxsiy hayot daxlsizligi.

Maqola matni

Raqamli dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy tahlili hamda

kriminologik ahamiyati.

Husanova Iroda Ilhomjon qizi

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” yo‘nalishi magistranti

husanovairoda317@gmail.com

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarda raqamli

dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularning

kriminologik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida raqamli dalillarning

o‘ziga xos xususiyatlari, xususan ularning virtual tabiatga egaligi va yuqori

darajada o‘zgaruvchanligi an’anaviy ashyoviy dalillar bilan qiyosiy yondashuv

asosida yoritilgan. Shuningdek, kiberjinoyatchilikni fosh etishda “Virtual

shaxs – Qurilma – Jismoniy shaxs” o‘zaro bog‘liqligini aniqlash mexanizmlari

ko‘rib chiqiladi. Raqamli ma’lumotlarning sud jarayonida maqbulligini

ta’minlashda xesh-qiymatlarning ahamiyati hamda tergov jarayonida shaxsiy

hayot daxlsizligini ta’minlash bilan bog‘liq etik va huquqiy masalalar ilmiy

jihatdan asoslanadi.

Kalit so‘zlar: kiberjinoyat, raqamli dalillar, dalillarni to’plash va

tekshirish, raqamli kriminalistika, dalillarning maqbulligi, shaxsiy hayot

daxlsizligi.

Theoretical and legal analysis and criminological significance of collecting

and examining digital evidence.

ABSTRACT

This article analyzes the theoretical and legal foundations of collecting and

verifying digital evidence in information technology crimes and their

criminological significance. During the study, the specific features of

digital evidence, in particular their virtual nature and high volatility, are

highlighted on the basis of a comparative approach with traditional physical

evidence. Also, the mechanisms for determining the relationship “Virtual

Person - Device - Physical Person” in exposing cybercrime are considered. The

importance of hash values ​​in ensuring the admissibility of digital data in

court and the ethical and legal issues related to ensuring privacy in the

investigation process are scientifically substantiated.

Keywords: cybercrime, digital evidence, evidence collection and verification,

digital forensics, admissibility of evidence, privacy.

Zamonaviy davrda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi nafaqat

ijtimoiy-iqtisodiy sohalarni transformatsiya qildi, balki jinoyatchilikning

ham yangi, transchegaraviy ko‘rinishlarini yuzaga keltirdi. Kiber-makonda

sodir etilayotgan huquqbuzarliklar an’anaviy isbot qilish jarayoni oldiga

yangi texnologik va huquqiy vazifalarni qo‘ymoqda. Jinoyat ishining haqiqiy

holatlarini aniqlashda raqamli ma’lumotlarning o‘rni kundan-kunga ortib

borayotgan bir sharoitda, raqamli dalillarni to‘plash va tekshirishning

nazariy-metodologik asoslarini tadqiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 85-moddasida

belgilangan isbot qilish bosqichlari raqamli muhitda o‘ziga xos xususiyatlarga

ega. Raqamli dalillarni an’anaviy moddiy dalillardan ajratib turuvchi virtual

tabiat, o‘ta o‘zgaruvchanlik (fragility) va transchegaraviylik kabi omillar

ularni to‘plash va tekshirish metodikasini tubdan qayta ko‘rib chiqishni

taqozo etmoqda. Ushbu tadqiqot doirasida raqamli dalillarni to‘plash va

tekshirish tushunchalarining huquqiy tahlili, ularning kriminologik va

protsessual ahamiyati hamda raqamli identifikatsiya zanjirini ta’minlashning

o‘ziga xos jihatlari ko‘rib chiqiladi.

Jinoyat protsessida isbot qilish instituti muhim o‘rin egallab, u jinoyat

ishining haqiqiy holatlarini aniqlashga qaratilgan protsessual faoliyat

sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual

kodeksining 85-moddasiga muvofiq, isbot qilish jarayoni dalillarni to‘plash,

tekshirish va baholash bosqichlaridan iborat bo‘lib, ushbu bosqichlar o‘zaro

uzviy bog‘liq holda amalga oshiriladi. Mazkur jarayonning dastlabki va hal

qiluvchi bosqichi aynan dalillarni to‘plash hisoblanadi, chunki keyingi barcha

protsessual harakatlar aynan to‘plangan dalillarga tayanadi.

JPKning 87-moddasida dalillarni to‘plash surishtiruvchi, tergovchi, prokuror

va sud tomonidan tergov hamda sud harakatlarini o‘tkazish orqali amalga

oshirilishi belgilangan. Ushbu norma mazmunidan kelib chiqib, dalillarni

to‘plash jarayoni uchta asosiy bosqichni o‘z ichiga oladi: dalillarni

aniqlash, ularni protsessual tartibda mustahkamlash hamda olib qo‘yish.

An’anaviy yondashuvda ushbu jarayon asosan moddiy obyektlar bilan bog‘liq

bo‘lib, dalilni to‘plash deganda uni jismoniy jihatdan egallash, masalan,

tintuv o‘tkazish orqali ashyoviy dalilni topish va uni belgilangan tartibda

olib qo‘yish tushuniladi.

Biroq, zamonaviy axborot texnologiyalari rivoji natijasida raqamli dalillar

muomalaga kirib kelishi bilan “dalillarni to‘plash” tushunchasi yangi mazmun

kasb eta boshladi. Raqamli muhitda dalil jismoniy obyekt emas, balki elektron

shakldagi ma’lumot — ya’ni raqamli kodlar majmuasidan iborat bo‘ladi. Shu

sababli, faqat qurilmani olib qo‘yish bilan dalilni to‘plash to‘liq amalga

oshirilgan deb bo‘lmaydi. Aksincha, asosiy e’tibor aynan qurilma ichidagi

axborotni aniqlash va uni protsessual jihatdan to‘g‘ri qayd etishga

qaratiladi.

Raqamli dalillarni to‘plash jarayonida, avvalo, ish uchun ahamiyatga ega

bo‘lgan elektron ma’lumotlar manbai aniqlanadi. Bu jarayon an’anaviy obyektni

topishdan farqli ravishda, IP-manzillar, log-fayllar, foydalanuvchi faoliyati

izlari kabi mantiqiy axborotlarni aniqlashni nazarda tutadi. Keyingi bosqichda

esa mazkur ma’lumotlar maxsus texnik vositalar yordamida nusxalanadi.

Amaliyotda bu jarayon bitma-bit nusxa olish (imaging) orqali amalga oshirilib,

bunda ma’lumotlarning asl holati saqlanib qoladi hamda ularning yaxlitligi

xesh-qiymatlar yordamida tasdiqlanadi.

Shu jihatdan, raqamli muhitda dalillarni to‘plash jarayoni jismoniy olib

qo‘yishdan ko‘ra, virtual egallash mazmunini anglatadi. Ya’ni, dalil tashuvchi

qurilmani emas, balki undagi axborotni aniqlash, nusxalash va protsessual

tartibda mustahkamlash muhim hisoblanadi. Bu esa jinoyat-protsessual

faoliyatda yangi metodologik yondashuvni talab etadi.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, raqamli dalillarni to‘plash — bu ish uchun

ahamiyatli bo‘lgan elektron ma’lumotlarni aniqlash, ularning yaxlitligini

ta’minlagan holda nusxalash va protsessual tartibda qayd etishdan iborat

murakkab jarayondir. Mazkur yondashuv raqamli dalillarni to‘plashning

mohiyatini to‘liq aks ettirib, ularni an’anaviy dalillardan farqli ravishda

talqin qilish zaruratini asoslaydi.

Raqamli dalillarni to‘plash bosqichi yakunlangach, jinoyat ishini yuritishda

navbatdagi muhim jarayon — ularni tekshirish masalasi yuzaga keladi. Mazkur

bosqichning asosiy vazifasi to‘plangan raqamli ma’lumotlar orasidan ish uchun

ahamiyatga ega bo‘lgan holatlarni aniqlash, ularni tahlil qilish va

protsessual jihatdan mustahkamlashdan iboratdir. Shu nuqtai nazardan,

“tekshirish” tushunchasining huquqiy tabiati va uning Jinoyat-protsessual

kodeksida nazarda tutilgan tergov harakatlari bilan o‘zaro nisbati alohida

ilmiy tahlilni talab etadi.

O‘zbekiston Respublikasi JPKning 135–139-moddalarida tartibga solingan ko‘zdan

kechirish tergov harakati sifatida jinoyat izlarini aniqlash, voqea joyi va

ashyolarning holatini o‘rganishga qaratilgan. An’anaviy huquqiy yondashuvda

ko‘zdan kechirish tergovchining bevosita sezgi a’zolari orqali idrok etishiga

asoslanadi. Biroq raqamli dalillar tabiatining o‘ziga xosligi ushbu

yondashuvni to‘liq qo‘llash imkonini bermaydi.

Birinchidan, raqamli ma’lumotlar ko‘pincha yashirin yoki tizim darajasida

saqlanadigan ko‘rinishga ega bo‘lib, ularni oddiy vizual kuzatish orqali

aniqlashning imkoni yo‘q. Masalan, o‘chirilgan fayllar, metadata, log

yozuvlari yoki shifrlangan axborotlar maxsus dasturiy vositalarsiz idrok

etilmaydi. Ikkinchidan, raqamli qurilmalarni ko‘zdan kechirish jarayonida

ularni faollashtirish zarurati yuzaga keladi, bu esa avtomatik tizim

jarayonlari sababli ma’lumotlarning o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Bu holat

esa dalillarning o‘zgarmasligini ta’minlash talabiga zid keladi.

Shu sababli, raqamli dalillarni tekshirishni an’anaviy “ko‘zdan kechirish”

tushunchasi doirasida talqin qilish yetarli emas. Aksincha, mazkur jarayonni

maxsus bilim va texnik vositalarga asoslangan murakkab tahlil sifatida ko‘rish

maqsadga muvofiqdir.

Amaliyotda raqamli dalillarni chuqur tekshirish ko‘pincha JPKning

225-moddasiga muvofiq sud ekspertizasi orqali amalga oshiriladi. Ekspertiza

fan va texnika sohasidagi maxsus bilimlardan foydalanib, dalillarning

xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan tadqiqotdir. Raqamli dalillarni

tekshirish jarayonining mazmuni ham aynan shunday yondashuvni talab etadi.

Chunki zamonaviy kiber-kriminalistikada “Autopsy”, “EnCase”, “FTK Imager” kabi

maxsus dasturiy vositalar yordamida ma’lumotlarning chuqur tahlili amalga

oshiriladi. Ushbu vositalar orqali nafaqat mavjud fayllar, balki o‘chirilgan

yoki yashirin ma’lumotlar ham tiklanishi va tahlil qilinishi mumkin.

Shu bilan birga, raqamli dalillarni tekshirish jarayoni to‘liq ravishda

ekspertiza bilan tenglashtirilmaydi. Dissertatsiya doirasida ilgari

surilayotgan yondashuvga ko‘ra, bu jarayon o‘zida ikki xil protsessual shaklni

mujassam etadi. Birinchi shakl — tergovchi tomonidan mutaxassis ishtirokida

amalga oshiriladigan dastlabki tahlil bo‘lib, bunda ma’lumotlarning ishga

aloqadorligi aniqlanadi. Ikkinchi shakl esa maxsus laboratoriya sharoitida

o‘tkaziladigan chuqur texnik tadqiqot — ya’ni sud ekspertizasidir.

Shundan kelib chiqib, raqamli dalillarni tekshirishning huquqiy tabiatini

quyidagicha izohlash mumkin: u maxsus texnik vositalar yordamida axborotni

uning mantiqiy va strukturaviy qatlamlari darajasida tahlil qilishga

qaratilgan, ham tergov, ham ekspert faoliyati elementlarini o‘zida mujassam

etgan kompleks protsessual jarayondir. Bu jarayonda metadata bilan ishlash,

fayl tizimini tahlil qilish va yashirin izlarni aniqlash asosiy ahamiyat kasb

etadi.

Raqamli dalillar bilan ishlash jarayonida kriminalistika fanining an’anaviy

nazariy asoslari sezilarli darajada transformatsiyaga uchraydi. Xususan, iz

tushunchasining mazmuni ham jiddiy o‘zgarishga ega bo‘lib, u jismoniy

mavjudlikdan mantiqiy mavjudlikka o‘tish bilan tavsiflanadi.

An’anaviy kriminalistikada izlar doimo moddiy shaklda namoyon bo‘ladi.

Masalan, barmoq izi inson terisidagi yog‘-ter qatlamining muayyan predmet

yuzasida qolishi natijasida hosil bo‘lib, uni maxsus vositalar yordamida

aniqlash va tadqiq etish mumkin. Bunday izlar bevosita sezgi a’zolari orqali

idrok etiladi va moddiy dalil sifatida mustahkamlanadi.

Raqamli muhitda esa jinoyat sodir etish jarayoni ko‘pincha jismoniy

ishtiroksiz amalga oshiriladi. Natijada, jinoyatchi an’anaviy izlar o‘rniga

mantiqiy, ya’ni raqamli izlarni qoldiradi. Bunday izlarga IP-manzillar, tizim

log-fayllari, brauzer tarixlari (cookie-fayllar) hamda boshqa elektron

yozuvlar kiradi. Ular jismoniy jihatdan idrok etilmasa-da, foydalanuvchi

faoliyatining barcha bosqichlarini aniqlik bilan qayd etadi. Shu tariqa,

kriminalistik iz tushunchasi o‘zining an’anaviy “moddiy shakl” mazmunidan

chiqib, “raqamli kod” ko‘rinishiga o‘tadi.

Raqamli izlarning yana bir muhim xususiyati — ularning o‘ta

o‘zgaruvchanligidadir. Klassik kriminalistikada izlar ma’lum vaqt davomida o‘z

holatini saqlab qolishi mumkin bo‘lsa, raqamli izlarning mavjudlik muddati

ko‘pincha juda qisqa bo‘ladi. Masalan, operativ xotirada (RAM) saqlanadigan

ma’lumotlar qurilma o‘chirilishi bilan darhol yo‘qoladi, ayrim log yozuvlari

esa yangi ma’lumotlar bilan tezda ustma-ust yozilib ketishi mumkin.

Mazkur holat tergov faoliyatida yangi yondashuvni talab etadi. An’anaviy

“shoshilmasdan ko‘zdan kechirish” prinsipi o‘rnini raqamli muhitda “tezkor

fiksatsiya qilish” zarurati egallaydi. Ya’ni, raqamli izlarni o‘z vaqtida

aniqlash va saqlab qolish kechiktirilsa, muhim dalillarni butunlay yo‘qotish

xavfi yuzaga keladi.

Shu bilan birga, kriminalistikaning asosiy tamoyillari raqamli muhitda ham o‘z

ahamiyatini saqlab qoladi, biroq ularning qo‘llanish shakli o‘zgaradi.

Xususan, identifikatsiya jarayonida an’anaviy barmoq izlari o‘rniga raqamli

muhitda xesh-qiymatlar qo‘llanilib, ma’lumotlarning ayniyligi matematik

usullar orqali aniqlanadi. Dalillarni mustahkamlash jarayonida esa oddiy

bayonnoma tuzish bilan cheklanib qolmasdan, raqamli ma’lumotlarning

yaxlitligini tasdiqlovchi xesh-kodlar ham qayd etilishi zarur hisoblanadi.

Kriminalistika fanida “voqea joyi” tushunchasi an’anaviy ravishda tergov

harakatlarining markaziy elementi sifatida qaraladi. Biroq, axborot

texnologiyalarining rivojlanishi ushbu tushunchaning mazmunini sezilarli

darajada o‘zgartirib, uni jismoniy makondan mantiqiy muhitga ko‘chirdi.

An’anaviy jinoyatlarda voqea joyi aniq hududiy chegaraga ega bo‘lgan jismoniy

makon sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, o‘g‘rilik sodir etilgan xonadon yoki

savdo obyekti tergov uchun asosiy nuqta hisoblanadi. Bu yerda tergovchi

jinoyatchining kirish-chiqish yo‘llarini aniqlaydi, uning jismoniy

mavjudligidan qolgan izlarni topadi hamda ularni protsessual tartibda

mustahkamlaydi.

Raqamli muhitda esa voqea joyi tushunchasi mutlaqo boshqacha mazmun kasb

etadi. Kiberjinoyatlarda jinoyat sodir etilgan joy ko‘pincha jismoniy makon

bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Masalan, bank kartasidan noqonuniy pul yechish

holatida voqea joyi sifatida jabrlanuvchining qurilmasi, bank ilovasidagi

foydalanuvchi akkaunti, tranzaksiyalar amalga oshirilgan to‘lov tizimlari

hamda ma’lumotlar saqlanadigan server infratuzilmasi qaraladi. Shu bois, voqea

joyi tushunchasi virtual xarakter kasb etib, u axborot tizimlari o‘rtasidagi

o‘zaro aloqalar doirasida shakllanadi.

Mazkur farqlar tergov harakatlari algoritmida ham yaqqol namoyon bo‘ladi.

An’anaviy jinoyatlarda tergovchi voqea joyini izolyatsiya qiladi, moddiy

izlarni aniqlaydi va ularni jismoniy tarzda olib qo‘yadi. Raqamli muhitda esa

asosiy e’tibor tezkorlikka va ma’lumotlarni saqlab qolishga qaratiladi.

Xususan, tergovchi tegishli tashkilotlarga murojaat qilib, log-fayllar va

boshqa elektron ma’lumotlarning o‘chib ketmasligini ta’minlaydi, shundan so‘ng

raqamli qurilmalar va tarmoq faoliyati maxsus vositalar yordamida tahlil

qilinadi.

Raqamli dalillarni fiksatsiya qilish jarayoni ham o‘ziga xos xususiyatlarga

ega. An’anaviy dalillar jismoniy tarzda muhrlanib, paketlarda saqlansa,

raqamli dalillar elektron nusxa ko‘rinishida olinadi va ularning yaxlitligi

xesh-qiymatlar orqali tasdiqlanadi. Shu tariqa, dalillarni mustahkamlashning

asosiy mezoni sifatida jismoniy emas, balki matematik yaxlitlik ustuvor

ahamiyat kasb etadi.

Bundan tashqari, raqamli muhitda vaqt omili alohida ahamiyatga ega. An’anaviy

jinoyatlarda izlar ma’lum vaqt davomida saqlanishi mumkin bo‘lsa,

kiberjinoyatlarda ma’lumotlar juda tez yo‘qolishi yoki o‘zgartirilishi

ehtimoli yuqori. Shu sababli, tergov harakatlari maksimal darajada tezkorlik

bilan amalga oshirilishi zarur. Ilmiy adabiyotlarda ham ta’kidlanishicha,

elektron izlar bilan ishlashda vaqt omili hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib,

ularning o‘z vaqtida qayd etilmasligi dalillarni yo‘qotishga olib kelishi

mumkin.

Shuningdek, protsessual hujjatlarni rasmiylashtirishda ham sezilarli farqlar

kuzatiladi. An’anaviy bayonnomalarda asosan jismoniy obyektlarning holati

tasvirlansa, raqamli muhitda bayonnoma mazmuni texnik ko‘rsatkichlar —

IP-manzillar, vaqt belgilar (timestamp), foydalanuvchi faoliyati va boshqa

elektron parametrlar bilan boyitiladi. Bu esa tergovchidan nafaqat huquqiy,

balki texnik bilimlarga ham ega bo‘lishni talab etadi.

Kiber-makonda sodir etiladigan jinoyatlar an’anaviy kriminologiyaning ikki

muhim ustuni — makon va vaqt tushunchalarini butunlay o‘zgartirib yubordi.

Raqamli dalillarni to‘plashdagi muvaffaqiyat aynan ushbu ikki omilni to‘g‘ri

baholashga bog‘liq.

1. Vaqt omili: An’anaviy jinoyatda dalil (masalan, qon izi yoki pichoq)

haftalab o‘z holatini saqlashi mumkin bo‘lsa, kiber-makonda ma’lumotlar o‘ta

o‘zgaruvchan xususiyatga ega. Operativ xotira tarkibidagi izlar qurilma

o‘chishi bilan soniyalar ichida yo‘qoladi.Ko‘pgina serverlar va tarmoq

qurilmalari log-fayllarni (log files) ma’lum vaqtdan keyin (masalan, har 24

soatda) avtomatik ravishda yangilab, eskisini o‘chirib yuboradi.

Kiber-tergovda tezkorlik hayotiy zarurat hisoblanadi. Jinoyatchi masofadan

turib bir necha tugmani bosish orqali barcha raqamli izlarni o‘chirib

tashlashi mumkin.Internet provayderlar IP-manzillarni foydalanuvchilarga

vaqtincha biriktiradi. Agar ma’lumot o‘z vaqtida olinmasa, ushbu IP-manzil

keyingi soatda boshqa shaxsga tegishli bo‘lib chiqishi mumkin.

2. Transchegaraviylik: Kiberjinoyatning eng murakkab jihati uning

eksterritorial tabiatidir. Masalan, O‘zbekistondagi foydalanuvchining bank

kartasidan pul o‘g‘irlagan shaxs AQSHdagi proksi-serverdan foydalangan

bo‘lishi, o‘g‘irlangan mablag‘lar esa Germaniyadagi kripto-hamyonga tushishi

mumkin. An’anaviy tintuv faqat tergovchi vakolatiga kiradigan hududda

o‘tkaziladi. Raqamli dalil esa boshqa davlat yurisdiksiyasidagi bulutli

serverda (Cloud storage) bo‘lishi mumkin.

Kiberjinoyatlarni tergov qilish jarayonida eng murakkab masalalardan biri —

raqamli faoliyat ortida turgan haqiqiy shaxsni aniqlash hisoblanadi. An’anaviy

jinoyatlardan farqli ravishda, kiberjinoyatlarda jinoyatchi o‘z shaxsini turli

texnik vositalar yordamida yashiradi, bu esa identifikatsiya jarayonini

murakkablashtiradi. Shu sababli, kriminalistikada bunday shaxsni aniqlash ko‘p

bosqichli tizimli yondashuv asosida amalga oshiriladi.

Mazkur jarayonni shartli ravishda uch bo‘g‘inli identifikatsiya zanjiri

sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Birinchi bosqich — virtual shaxsni aniqlash

bo‘lib, u jinoyatchining internetdagi identifikatorlari, ya’ni loginlar,

elektron pochta manzillari, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlar yoki

messenjerlardagi foydalanuvchi nomlari orqali aniqlanadi. Ushbu bosqich

jinoyatchining raqamli muhitdagi faoliyat doirasini belgilash imkonini beradi,

biroq u bevosita real shaxsni aniqlash uchun yetarli asos bo‘lib xizmat

qilmaydi.

Ikkinchi bosqich — moddiy qurilmani aniqlash hisoblanadi. Har qanday raqamli

faoliyat muayyan texnik vosita orqali amalga oshirilgani sababli,

IP-manzillar, tarmoq jurnallari (log-fayllar), shuningdek qurilma

identifikatorlari (IMEI, MAC-manzil) orqali jinoyat sodir etishda

foydalanilgan qurilmani aniqlash mumkin. Shu bilan birga, IP-manzillar dinamik

bo‘lishi, umumiy tarmoqlardan foydalanilishi yoki VPN va proxy xizmatlari

orqali yashirilishi mumkinligini inobatga olish zarur. Demak, ushbu bosqichda

olingan ma’lumotlar mustaqil emas, balki boshqa dalillar bilan o‘zaro

bog‘liqlikda baholanishi lozim.

Uchinchi bosqich — jismoniy shaxsni aniqlash bo‘lib, bunda aniqlangan

qurilmadan aynan kim foydalanganini isbotlash talab etiladi. Qurilma egasi va

undan foydalangan shaxs har doim ham bir xil bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli,

ushbu bosqichda qo‘shimcha dalillar — videokuzatuv yozuvlari, guvohlarning

ko‘rsatmalari, biometrik ma’lumotlar yoki boshqa tasdiqlovchi axborotlardan

foydalanish zarur bo‘ladi.

Raqamli dalillar nafaqat jinoyatni isbotlash vositasi, balki jinoyatchining

shaxsiy xususiyatlarini aniqlashda ham muhim ahamiyatga ega. Kriminalistikada

bu modus operandi, ya’ni jinoyat sodir etish usulini tahlil qilish orqali

amalga oshiriladi. Ushbu yondashuv jinoyatchining tayyorgarlik darajasi,

texnik bilimlari va harakatlar uslubini aniqlash imkonini beradi.

Xususan, tergov davomida qurilmada anonimlashtiruvchi vositalar (VPN,

proxy-serverlar), shifrlash dasturlari yoki fishing sahifalarini yaratishga

oid vositalarning aniqlanishi jinoyatning oldindan rejalashtirilganligini

ko‘rsatishi mumkin. Biroq, ushbu holatni avtomatik ravishda yuqori

intellektual daraja bilan bog‘lash har doim ham to‘g‘ri emas, chunki bunday

vositalar keng ommaga ochiq bo‘lib, ulardan foydalanish maxsus chuqur

bilimlarni har doim ham talab qilmaydi.

Bundan tashqari, raqamli izlar asosida shaxsning xulq-atvorini tahlil qilish

ham mumkin. Masalan, internet qidiruv tizimlaridagi so‘rovlar tarixi, tashrif

buyurilgan sahifalar yoki yozishmalar mazmuni orqali shaxsning qiziqishlari,

faoliyat vaqti hamda ehtimoliy niyatlari haqida muayyan xulosalar chiqarish

mumkin. Shu bilan birga, bunday ma’lumotlar bevosita aybni isbotlovchi dalil

emas, balki bilvosita ahamiyatga ega bo‘lib, ular boshqa dalillar bilan

tasdiqlanishi zarur. Masalan, jinoyat sodir etilishidan oldin noqonuniy

harakatlarga oid qidiruv so‘rovlari mavjudligi shaxsning kriminogen niyatini

bilvosita ko‘rsatishi mumkin, biroq bu holat yakka o‘zi yetarli isbot sifatida

baholanmaydi.

Raqamli dalillarni to‘plash va tekshirish jarayoni faqatgina algoritm va

qurilmalardan iborat emas. Bu jarayonning markazida inson — bir tomondan

jinoyatni fosh etuvchi tergovchi, ikkinchi tomondan esa huquqlari himoya

qilinishi shart bo‘lgan shaxs (subyekt) turadi. Nazariy jihatdan ushbu

munosabatlar kiber-fazoda etika va daxlsizlik muvozanatini talab qiladi.

Raqamli dalillar bilan ishlashda tergovchining "texnik savodxonligi" shunchaki

ko‘nikma emas, balki protsessual kafolat hisoblanadi.Ko‘pgina tergovchilarda

murakkab raqamli texnologiyalar oldida "texnik qo‘rquv" mavjud. Bu qo‘rquv

dalillarni noto‘g‘ri to‘plashga yoki mutaxassisga haddan tashqari tayanib

qolishga olib keladi. Tergovchi raqamli dalilni to‘plashda o‘zining

protsessual mustaqilligini saqlab qolishi uchun raqamli axborotning tabiatini

chuqur anglagan bo‘lishi shart. Tergovchining bilimsizligi dalilning yo‘q

qilinishiga yoki uning yuridik kuchini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi.

Raqamli dalillarni to‘plashda eng katta etik va huquqiy muammo — bu shaxsning

daxlsiz yozishmalari va shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishdir. Masalan,

kiberjinoyatchining smartfoni olib qo‘yilganda, unda jinoyatga aloqador

bo‘lmagan minglab shaxsiy suratlar, oilaviy yozishmalar va sog‘liqqa oid

ma’lumotlar bo‘ladi.Tergovchi va mutaxassis faqatgina jinoyatga daxldor

bo‘lgan (relevant) ma’lumotlarni ajratib olishi, shaxsning shaxsiy hayotiga

oid boshqa sirlarni oshkor qilmasligi shart. Bu O‘zbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasining 31-moddasida belgilangan shaxsiy hayot daxlsizligi

huquqining kiber-makondagi aksidir.

Raqamli dalillarni tekshirishda inson omili "subyektivizm" xavfini tug‘diradi.

Tergovchi yoki ekspert ma’lumotlarni o‘zi xohlagan (ayblovga mos keladigan)

tomonga talqin qilmasligi uchun etik tamoyillar ishlab chiqilishi

zarur.Raqamli dalillarni to‘plash jarayoni shunday o‘tkazilishi kerakki, u

nafaqat ayblovchi, balki shaxsni oqlovchi ma’lumotlarni ham (agar ular mavjud

bo‘lsa) qamrab olishi lozim.

Tergovchining etik munosabati jabrlanuvchi bilan muloqotda ham muhim.

Kiberjinoyat qurbonlari ko‘pincha shaxsiy ma’lumotlari ochiqlanganidan

psixologik zarba olgan bo‘ladilar. Tergovchining raqamli dalillarni

"ehtiyotkorlik bilan" (privacy-preserving) yig‘ishi jamiyatda huquq-tartibot

organlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi.

Xulosa qilib aytganda, raqamli dalillarni to‘plash va tekshirish jarayoni

an’anaviy dalillardan farqli ravishda axborotning yaxlitligini saqlash, texnik

aniqlik va maxsus protsessual tartiblarga rioya etishni talab etadi. Raqamli

izlar orqali jinoyat mexanizmini aniqlash hamda shaxsni identifikatsiya qilish

imkoniyati kengayadi. Shu bilan birga, dalilning maqbulligi uni olish

jarayonining qonuniyligi va texnik jihatdan to‘g‘riligiga bevosita bog‘liq.

Mazkur jarayonda inson huquqlari, xususan shaxsiy hayot daxlsizligini

ta’minlash muhim shart hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

- O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi // Qonunchilik

ma’lumotlari milliy bazasi, 22.09.1994-y. (2026-yil tahriri).

- O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi // Qonunchilik ma’lumotlari

milliy bazasi, 01.05.2023-y.

- O‘zbekiston Respublikasining “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni.

15.04.2022-yildagi O‘RQ-764-son // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,

16.04.2022-y.

- O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni.

11.12.2003-yildagi 560-II-son // O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining

Axborotnomasi, 2004-y., 1-2-son, 10-modda.

- Casey E. Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers,

and the Internet. 3rd Edition. – Academic Press, 2011. – 840 p.

- Векшов В.Б. Процессуальные аспекты изъятия электронной информации в

современных условиях. – М.: Юрлитинформ, 2019. – 192 с.

- ISO/IEC 27037:2012. Information technology — Security techniques —

Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of

digital evidence.

RAQAMLI DALILLARNI TO‘PLASH VA

TEKSHIRISHNING NAZARIY-HUQUQIY TAHLILI HAMDA

KRIMINOLOGIK AHAMIYATI.

Muallif: Iroda Husanova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-16 20:25

Asl fayl: Raqamli_kriminalistika.docx

Abstract

Ushbu maqolada axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarda raqamli

dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularning

kriminologik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida raqamli dalillarning

o‘ziga xos xususiyatlari, xususan ularning virtual tabiatga egaligi va yuqori

darajada o‘zgaruvchanligi an’anaviy ashyoviy dalillar bilan qiyosiy yondashuv

asosida yoritilgan. Shuningdek, kiberjinoyatchilikni fosh etishda “Virtual

shaxs – Qurilma – Jismoniy shaxs” o‘zaro bog‘liqligini aniqlash mexanizmlari

ko‘rib chiqiladi. Raqamli ma’lumotlarning sud jarayonida maqbulligini

ta’minlashda xesh-qiymatlarning ahamiyati hamda tergov jarayonida shaxsiy

hayot daxlsizligini ta’minlash bilan bog‘liq etik va huquqiy masalalar ilmiy

jihatdan asoslanadi.

Kalit so'zlar

kiberjinoyat, raqamli dalillar, dalillarni to’plash va tekshirish, raqamli

kriminalistika, dalillarning maqbulligi, shaxsiy hayot daxlsizligi.

Maqola matni

Raqamli dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy tahlili hamda

kriminologik ahamiyati.

Husanova Iroda Ilhomjon qizi

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” yo‘nalishi magistranti

husanovairoda317@gmail.com

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarda raqamli

dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularning

kriminologik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida raqamli dalillarning

o‘ziga xos xususiyatlari, xususan ularning virtual tabiatga egaligi va yuqori

darajada o‘zgaruvchanligi an’anaviy ashyoviy dalillar bilan qiyosiy yondashuv

asosida yoritilgan. Shuningdek, kiberjinoyatchilikni fosh etishda “Virtual

shaxs – Qurilma – Jismoniy shaxs” o‘zaro bog‘liqligini aniqlash mexanizmlari

ko‘rib chiqiladi. Raqamli ma’lumotlarning sud jarayonida maqbulligini

ta’minlashda xesh-qiymatlarning ahamiyati hamda tergov jarayonida shaxsiy

hayot daxlsizligini ta’minlash bilan bog‘liq etik va huquqiy masalalar ilmiy

jihatdan asoslanadi.

Kalit so‘zlar: kiberjinoyat, raqamli dalillar, dalillarni to’plash va

tekshirish, raqamli kriminalistika, dalillarning maqbulligi, shaxsiy hayot

daxlsizligi.

Theoretical and legal analysis and criminological significance of collecting

and examining digital evidence.

ABSTRACT

This article analyzes the theoretical and legal foundations of collecting and

verifying digital evidence in information technology crimes and their

criminological significance. During the study, the specific features of

digital evidence, in particular their virtual nature and high volatility, are

highlighted on the basis of a comparative approach with traditional physical

evidence. Also, the mechanisms for determining the relationship “Virtual

Person - Device - Physical Person” in exposing cybercrime are considered. The

importance of hash values ​​in ensuring the admissibility of digital data in

court and the ethical and legal issues related to ensuring privacy in the

investigation process are scientifically substantiated.

Keywords: cybercrime, digital evidence, evidence collection and verification,

digital forensics, admissibility of evidence, privacy.

Zamonaviy davrda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi nafaqat

ijtimoiy-iqtisodiy sohalarni transformatsiya qildi, balki jinoyatchilikning

ham yangi, transchegaraviy ko‘rinishlarini yuzaga keltirdi. Kiber-makonda

sodir etilayotgan huquqbuzarliklar an’anaviy isbot qilish jarayoni oldiga

yangi texnologik va huquqiy vazifalarni qo‘ymoqda. Jinoyat ishining haqiqiy

holatlarini aniqlashda raqamli ma’lumotlarning o‘rni kundan-kunga ortib

borayotgan bir sharoitda, raqamli dalillarni to‘plash va tekshirishning

nazariy-metodologik asoslarini tadqiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 85-moddasida

belgilangan isbot qilish bosqichlari raqamli muhitda o‘ziga xos xususiyatlarga

ega. Raqamli dalillarni an’anaviy moddiy dalillardan ajratib turuvchi virtual

tabiat, o‘ta o‘zgaruvchanlik (fragility) va transchegaraviylik kabi omillar

ularni to‘plash va tekshirish metodikasini tubdan qayta ko‘rib chiqishni

taqozo etmoqda. Ushbu tadqiqot doirasida raqamli dalillarni to‘plash va

tekshirish tushunchalarining huquqiy tahlili, ularning kriminologik va

protsessual ahamiyati hamda raqamli identifikatsiya zanjirini ta’minlashning

o‘ziga xos jihatlari ko‘rib chiqiladi.

Jinoyat protsessida isbot qilish instituti muhim o‘rin egallab, u jinoyat

ishining haqiqiy holatlarini aniqlashga qaratilgan protsessual faoliyat

sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual

kodeksining 85-moddasiga muvofiq, isbot qilish jarayoni dalillarni to‘plash,

tekshirish va baholash bosqichlaridan iborat bo‘lib, ushbu bosqichlar o‘zaro

uzviy bog‘liq holda amalga oshiriladi. Mazkur jarayonning dastlabki va hal

qiluvchi bosqichi aynan dalillarni to‘plash hisoblanadi, chunki keyingi barcha

protsessual harakatlar aynan to‘plangan dalillarga tayanadi.

JPKning 87-moddasida dalillarni to‘plash surishtiruvchi, tergovchi, prokuror

va sud tomonidan tergov hamda sud harakatlarini o‘tkazish orqali amalga

oshirilishi belgilangan. Ushbu norma mazmunidan kelib chiqib, dalillarni

to‘plash jarayoni uchta asosiy bosqichni o‘z ichiga oladi: dalillarni

aniqlash, ularni protsessual tartibda mustahkamlash hamda olib qo‘yish.

An’anaviy yondashuvda ushbu jarayon asosan moddiy obyektlar bilan bog‘liq

bo‘lib, dalilni to‘plash deganda uni jismoniy jihatdan egallash, masalan,

tintuv o‘tkazish orqali ashyoviy dalilni topish va uni belgilangan tartibda

olib qo‘yish tushuniladi.

Biroq, zamonaviy axborot texnologiyalari rivoji natijasida raqamli dalillar

muomalaga kirib kelishi bilan “dalillarni to‘plash” tushunchasi yangi mazmun

kasb eta boshladi. Raqamli muhitda dalil jismoniy obyekt emas, balki elektron

shakldagi ma’lumot — ya’ni raqamli kodlar majmuasidan iborat bo‘ladi. Shu

sababli, faqat qurilmani olib qo‘yish bilan dalilni to‘plash to‘liq amalga

oshirilgan deb bo‘lmaydi. Aksincha, asosiy e’tibor aynan qurilma ichidagi

axborotni aniqlash va uni protsessual jihatdan to‘g‘ri qayd etishga

qaratiladi.

Raqamli dalillarni to‘plash jarayonida, avvalo, ish uchun ahamiyatga ega

bo‘lgan elektron ma’lumotlar manbai aniqlanadi. Bu jarayon an’anaviy obyektni

topishdan farqli ravishda, IP-manzillar, log-fayllar, foydalanuvchi faoliyati

izlari kabi mantiqiy axborotlarni aniqlashni nazarda tutadi. Keyingi bosqichda

esa mazkur ma’lumotlar maxsus texnik vositalar yordamida nusxalanadi.

Amaliyotda bu jarayon bitma-bit nusxa olish (imaging) orqali amalga oshirilib,

bunda ma’lumotlarning asl holati saqlanib qoladi hamda ularning yaxlitligi

xesh-qiymatlar yordamida tasdiqlanadi.

Shu jihatdan, raqamli muhitda dalillarni to‘plash jarayoni jismoniy olib

qo‘yishdan ko‘ra, virtual egallash mazmunini anglatadi. Ya’ni, dalil tashuvchi

qurilmani emas, balki undagi axborotni aniqlash, nusxalash va protsessual

tartibda mustahkamlash muhim hisoblanadi. Bu esa jinoyat-protsessual

faoliyatda yangi metodologik yondashuvni talab etadi.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, raqamli dalillarni to‘plash — bu ish uchun

ahamiyatli bo‘lgan elektron ma’lumotlarni aniqlash, ularning yaxlitligini

ta’minlagan holda nusxalash va protsessual tartibda qayd etishdan iborat

murakkab jarayondir. Mazkur yondashuv raqamli dalillarni to‘plashning

mohiyatini to‘liq aks ettirib, ularni an’anaviy dalillardan farqli ravishda

talqin qilish zaruratini asoslaydi.

Raqamli dalillarni to‘plash bosqichi yakunlangach, jinoyat ishini yuritishda

navbatdagi muhim jarayon — ularni tekshirish masalasi yuzaga keladi. Mazkur

bosqichning asosiy vazifasi to‘plangan raqamli ma’lumotlar orasidan ish uchun

ahamiyatga ega bo‘lgan holatlarni aniqlash, ularni tahlil qilish va

protsessual jihatdan mustahkamlashdan iboratdir. Shu nuqtai nazardan,

“tekshirish” tushunchasining huquqiy tabiati va uning Jinoyat-protsessual

kodeksida nazarda tutilgan tergov harakatlari bilan o‘zaro nisbati alohida

ilmiy tahlilni talab etadi.

O‘zbekiston Respublikasi JPKning 135–139-moddalarida tartibga solingan ko‘zdan

kechirish tergov harakati sifatida jinoyat izlarini aniqlash, voqea joyi va

ashyolarning holatini o‘rganishga qaratilgan. An’anaviy huquqiy yondashuvda

ko‘zdan kechirish tergovchining bevosita sezgi a’zolari orqali idrok etishiga

asoslanadi. Biroq raqamli dalillar tabiatining o‘ziga xosligi ushbu

yondashuvni to‘liq qo‘llash imkonini bermaydi.

Birinchidan, raqamli ma’lumotlar ko‘pincha yashirin yoki tizim darajasida

saqlanadigan ko‘rinishga ega bo‘lib, ularni oddiy vizual kuzatish orqali

aniqlashning imkoni yo‘q. Masalan, o‘chirilgan fayllar, metadata, log

yozuvlari yoki shifrlangan axborotlar maxsus dasturiy vositalarsiz idrok

etilmaydi. Ikkinchidan, raqamli qurilmalarni ko‘zdan kechirish jarayonida

ularni faollashtirish zarurati yuzaga keladi, bu esa avtomatik tizim

jarayonlari sababli ma’lumotlarning o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Bu holat

esa dalillarning o‘zgarmasligini ta’minlash talabiga zid keladi.

Shu sababli, raqamli dalillarni tekshirishni an’anaviy “ko‘zdan kechirish”

tushunchasi doirasida talqin qilish yetarli emas. Aksincha, mazkur jarayonni

maxsus bilim va texnik vositalarga asoslangan murakkab tahlil sifatida ko‘rish

maqsadga muvofiqdir.

Amaliyotda raqamli dalillarni chuqur tekshirish ko‘pincha JPKning

225-moddasiga muvofiq sud ekspertizasi orqali amalga oshiriladi. Ekspertiza

fan va texnika sohasidagi maxsus bilimlardan foydalanib, dalillarning

xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan tadqiqotdir. Raqamli dalillarni

tekshirish jarayonining mazmuni ham aynan shunday yondashuvni talab etadi.

Chunki zamonaviy kiber-kriminalistikada “Autopsy”, “EnCase”, “FTK Imager” kabi

maxsus dasturiy vositalar yordamida ma’lumotlarning chuqur tahlili amalga

oshiriladi. Ushbu vositalar orqali nafaqat mavjud fayllar, balki o‘chirilgan

yoki yashirin ma’lumotlar ham tiklanishi va tahlil qilinishi mumkin.

Shu bilan birga, raqamli dalillarni tekshirish jarayoni to‘liq ravishda

ekspertiza bilan tenglashtirilmaydi. Dissertatsiya doirasida ilgari

surilayotgan yondashuvga ko‘ra, bu jarayon o‘zida ikki xil protsessual shaklni

mujassam etadi. Birinchi shakl — tergovchi tomonidan mutaxassis ishtirokida

amalga oshiriladigan dastlabki tahlil bo‘lib, bunda ma’lumotlarning ishga

aloqadorligi aniqlanadi. Ikkinchi shakl esa maxsus laboratoriya sharoitida

o‘tkaziladigan chuqur texnik tadqiqot — ya’ni sud ekspertizasidir.

Shundan kelib chiqib, raqamli dalillarni tekshirishning huquqiy tabiatini

quyidagicha izohlash mumkin: u maxsus texnik vositalar yordamida axborotni

uning mantiqiy va strukturaviy qatlamlari darajasida tahlil qilishga

qaratilgan, ham tergov, ham ekspert faoliyati elementlarini o‘zida mujassam

etgan kompleks protsessual jarayondir. Bu jarayonda metadata bilan ishlash,

fayl tizimini tahlil qilish va yashirin izlarni aniqlash asosiy ahamiyat kasb

etadi.

Raqamli dalillar bilan ishlash jarayonida kriminalistika fanining an’anaviy

nazariy asoslari sezilarli darajada transformatsiyaga uchraydi. Xususan, iz

tushunchasining mazmuni ham jiddiy o‘zgarishga ega bo‘lib, u jismoniy

mavjudlikdan mantiqiy mavjudlikka o‘tish bilan tavsiflanadi.

An’anaviy kriminalistikada izlar doimo moddiy shaklda namoyon bo‘ladi.

Masalan, barmoq izi inson terisidagi yog‘-ter qatlamining muayyan predmet

yuzasida qolishi natijasida hosil bo‘lib, uni maxsus vositalar yordamida

aniqlash va tadqiq etish mumkin. Bunday izlar bevosita sezgi a’zolari orqali

idrok etiladi va moddiy dalil sifatida mustahkamlanadi.

Raqamli muhitda esa jinoyat sodir etish jarayoni ko‘pincha jismoniy

ishtiroksiz amalga oshiriladi. Natijada, jinoyatchi an’anaviy izlar o‘rniga

mantiqiy, ya’ni raqamli izlarni qoldiradi. Bunday izlarga IP-manzillar, tizim

log-fayllari, brauzer tarixlari (cookie-fayllar) hamda boshqa elektron

yozuvlar kiradi. Ular jismoniy jihatdan idrok etilmasa-da, foydalanuvchi

faoliyatining barcha bosqichlarini aniqlik bilan qayd etadi. Shu tariqa,

kriminalistik iz tushunchasi o‘zining an’anaviy “moddiy shakl” mazmunidan

chiqib, “raqamli kod” ko‘rinishiga o‘tadi.

Raqamli izlarning yana bir muhim xususiyati — ularning o‘ta

o‘zgaruvchanligidadir. Klassik kriminalistikada izlar ma’lum vaqt davomida o‘z

holatini saqlab qolishi mumkin bo‘lsa, raqamli izlarning mavjudlik muddati

ko‘pincha juda qisqa bo‘ladi. Masalan, operativ xotirada (RAM) saqlanadigan

ma’lumotlar qurilma o‘chirilishi bilan darhol yo‘qoladi, ayrim log yozuvlari

esa yangi ma’lumotlar bilan tezda ustma-ust yozilib ketishi mumkin.

Mazkur holat tergov faoliyatida yangi yondashuvni talab etadi. An’anaviy

“shoshilmasdan ko‘zdan kechirish” prinsipi o‘rnini raqamli muhitda “tezkor

fiksatsiya qilish” zarurati egallaydi. Ya’ni, raqamli izlarni o‘z vaqtida

aniqlash va saqlab qolish kechiktirilsa, muhim dalillarni butunlay yo‘qotish

xavfi yuzaga keladi.

Shu bilan birga, kriminalistikaning asosiy tamoyillari raqamli muhitda ham o‘z

ahamiyatini saqlab qoladi, biroq ularning qo‘llanish shakli o‘zgaradi.

Xususan, identifikatsiya jarayonida an’anaviy barmoq izlari o‘rniga raqamli

muhitda xesh-qiymatlar qo‘llanilib, ma’lumotlarning ayniyligi matematik

usullar orqali aniqlanadi. Dalillarni mustahkamlash jarayonida esa oddiy

bayonnoma tuzish bilan cheklanib qolmasdan, raqamli ma’lumotlarning

yaxlitligini tasdiqlovchi xesh-kodlar ham qayd etilishi zarur hisoblanadi.

Kriminalistika fanida “voqea joyi” tushunchasi an’anaviy ravishda tergov

harakatlarining markaziy elementi sifatida qaraladi. Biroq, axborot

texnologiyalarining rivojlanishi ushbu tushunchaning mazmunini sezilarli

darajada o‘zgartirib, uni jismoniy makondan mantiqiy muhitga ko‘chirdi.

An’anaviy jinoyatlarda voqea joyi aniq hududiy chegaraga ega bo‘lgan jismoniy

makon sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, o‘g‘rilik sodir etilgan xonadon yoki

savdo obyekti tergov uchun asosiy nuqta hisoblanadi. Bu yerda tergovchi

jinoyatchining kirish-chiqish yo‘llarini aniqlaydi, uning jismoniy

mavjudligidan qolgan izlarni topadi hamda ularni protsessual tartibda

mustahkamlaydi.

Raqamli muhitda esa voqea joyi tushunchasi mutlaqo boshqacha mazmun kasb

etadi. Kiberjinoyatlarda jinoyat sodir etilgan joy ko‘pincha jismoniy makon

bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Masalan, bank kartasidan noqonuniy pul yechish

holatida voqea joyi sifatida jabrlanuvchining qurilmasi, bank ilovasidagi

foydalanuvchi akkaunti, tranzaksiyalar amalga oshirilgan to‘lov tizimlari

hamda ma’lumotlar saqlanadigan server infratuzilmasi qaraladi. Shu bois, voqea

joyi tushunchasi virtual xarakter kasb etib, u axborot tizimlari o‘rtasidagi

o‘zaro aloqalar doirasida shakllanadi.

Mazkur farqlar tergov harakatlari algoritmida ham yaqqol namoyon bo‘ladi.

An’anaviy jinoyatlarda tergovchi voqea joyini izolyatsiya qiladi, moddiy

izlarni aniqlaydi va ularni jismoniy tarzda olib qo‘yadi. Raqamli muhitda esa

asosiy e’tibor tezkorlikka va ma’lumotlarni saqlab qolishga qaratiladi.

Xususan, tergovchi tegishli tashkilotlarga murojaat qilib, log-fayllar va

boshqa elektron ma’lumotlarning o‘chib ketmasligini ta’minlaydi, shundan so‘ng

raqamli qurilmalar va tarmoq faoliyati maxsus vositalar yordamida tahlil

qilinadi.

Raqamli dalillarni fiksatsiya qilish jarayoni ham o‘ziga xos xususiyatlarga

ega. An’anaviy dalillar jismoniy tarzda muhrlanib, paketlarda saqlansa,

raqamli dalillar elektron nusxa ko‘rinishida olinadi va ularning yaxlitligi

xesh-qiymatlar orqali tasdiqlanadi. Shu tariqa, dalillarni mustahkamlashning

asosiy mezoni sifatida jismoniy emas, balki matematik yaxlitlik ustuvor

ahamiyat kasb etadi.

Bundan tashqari, raqamli muhitda vaqt omili alohida ahamiyatga ega. An’anaviy

jinoyatlarda izlar ma’lum vaqt davomida saqlanishi mumkin bo‘lsa,

kiberjinoyatlarda ma’lumotlar juda tez yo‘qolishi yoki o‘zgartirilishi

ehtimoli yuqori. Shu sababli, tergov harakatlari maksimal darajada tezkorlik

bilan amalga oshirilishi zarur. Ilmiy adabiyotlarda ham ta’kidlanishicha,

elektron izlar bilan ishlashda vaqt omili hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib,

ularning o‘z vaqtida qayd etilmasligi dalillarni yo‘qotishga olib kelishi

mumkin.

Shuningdek, protsessual hujjatlarni rasmiylashtirishda ham sezilarli farqlar

kuzatiladi. An’anaviy bayonnomalarda asosan jismoniy obyektlarning holati

tasvirlansa, raqamli muhitda bayonnoma mazmuni texnik ko‘rsatkichlar —

IP-manzillar, vaqt belgilar (timestamp), foydalanuvchi faoliyati va boshqa

elektron parametrlar bilan boyitiladi. Bu esa tergovchidan nafaqat huquqiy,

balki texnik bilimlarga ham ega bo‘lishni talab etadi.

Kiber-makonda sodir etiladigan jinoyatlar an’anaviy kriminologiyaning ikki

muhim ustuni — makon va vaqt tushunchalarini butunlay o‘zgartirib yubordi.

Raqamli dalillarni to‘plashdagi muvaffaqiyat aynan ushbu ikki omilni to‘g‘ri

baholashga bog‘liq.

1. Vaqt omili: An’anaviy jinoyatda dalil (masalan, qon izi yoki pichoq)

haftalab o‘z holatini saqlashi mumkin bo‘lsa, kiber-makonda ma’lumotlar o‘ta

o‘zgaruvchan xususiyatga ega. Operativ xotira tarkibidagi izlar qurilma

o‘chishi bilan soniyalar ichida yo‘qoladi.Ko‘pgina serverlar va tarmoq

qurilmalari log-fayllarni (log files) ma’lum vaqtdan keyin (masalan, har 24

soatda) avtomatik ravishda yangilab, eskisini o‘chirib yuboradi.

Kiber-tergovda tezkorlik hayotiy zarurat hisoblanadi. Jinoyatchi masofadan

turib bir necha tugmani bosish orqali barcha raqamli izlarni o‘chirib

tashlashi mumkin.Internet provayderlar IP-manzillarni foydalanuvchilarga

vaqtincha biriktiradi. Agar ma’lumot o‘z vaqtida olinmasa, ushbu IP-manzil

keyingi soatda boshqa shaxsga tegishli bo‘lib chiqishi mumkin.

2. Transchegaraviylik: Kiberjinoyatning eng murakkab jihati uning

eksterritorial tabiatidir. Masalan, O‘zbekistondagi foydalanuvchining bank

kartasidan pul o‘g‘irlagan shaxs AQSHdagi proksi-serverdan foydalangan

bo‘lishi, o‘g‘irlangan mablag‘lar esa Germaniyadagi kripto-hamyonga tushishi

mumkin. An’anaviy tintuv faqat tergovchi vakolatiga kiradigan hududda

o‘tkaziladi. Raqamli dalil esa boshqa davlat yurisdiksiyasidagi bulutli

serverda (Cloud storage) bo‘lishi mumkin.

Kiberjinoyatlarni tergov qilish jarayonida eng murakkab masalalardan biri —

raqamli faoliyat ortida turgan haqiqiy shaxsni aniqlash hisoblanadi. An’anaviy

jinoyatlardan farqli ravishda, kiberjinoyatlarda jinoyatchi o‘z shaxsini turli

texnik vositalar yordamida yashiradi, bu esa identifikatsiya jarayonini

murakkablashtiradi. Shu sababli, kriminalistikada bunday shaxsni aniqlash ko‘p

bosqichli tizimli yondashuv asosida amalga oshiriladi.

Mazkur jarayonni shartli ravishda uch bo‘g‘inli identifikatsiya zanjiri

sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Birinchi bosqich — virtual shaxsni aniqlash

bo‘lib, u jinoyatchining internetdagi identifikatorlari, ya’ni loginlar,

elektron pochta manzillari, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlar yoki

messenjerlardagi foydalanuvchi nomlari orqali aniqlanadi. Ushbu bosqich

jinoyatchining raqamli muhitdagi faoliyat doirasini belgilash imkonini beradi,

biroq u bevosita real shaxsni aniqlash uchun yetarli asos bo‘lib xizmat

qilmaydi.

Ikkinchi bosqich — moddiy qurilmani aniqlash hisoblanadi. Har qanday raqamli

faoliyat muayyan texnik vosita orqali amalga oshirilgani sababli,

IP-manzillar, tarmoq jurnallari (log-fayllar), shuningdek qurilma

identifikatorlari (IMEI, MAC-manzil) orqali jinoyat sodir etishda

foydalanilgan qurilmani aniqlash mumkin. Shu bilan birga, IP-manzillar dinamik

bo‘lishi, umumiy tarmoqlardan foydalanilishi yoki VPN va proxy xizmatlari

orqali yashirilishi mumkinligini inobatga olish zarur. Demak, ushbu bosqichda

olingan ma’lumotlar mustaqil emas, balki boshqa dalillar bilan o‘zaro

bog‘liqlikda baholanishi lozim.

Uchinchi bosqich — jismoniy shaxsni aniqlash bo‘lib, bunda aniqlangan

qurilmadan aynan kim foydalanganini isbotlash talab etiladi. Qurilma egasi va

undan foydalangan shaxs har doim ham bir xil bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli,

ushbu bosqichda qo‘shimcha dalillar — videokuzatuv yozuvlari, guvohlarning

ko‘rsatmalari, biometrik ma’lumotlar yoki boshqa tasdiqlovchi axborotlardan

foydalanish zarur bo‘ladi.

Raqamli dalillar nafaqat jinoyatni isbotlash vositasi, balki jinoyatchining

shaxsiy xususiyatlarini aniqlashda ham muhim ahamiyatga ega. Kriminalistikada

bu modus operandi, ya’ni jinoyat sodir etish usulini tahlil qilish orqali

amalga oshiriladi. Ushbu yondashuv jinoyatchining tayyorgarlik darajasi,

texnik bilimlari va harakatlar uslubini aniqlash imkonini beradi.

Xususan, tergov davomida qurilmada anonimlashtiruvchi vositalar (VPN,

proxy-serverlar), shifrlash dasturlari yoki fishing sahifalarini yaratishga

oid vositalarning aniqlanishi jinoyatning oldindan rejalashtirilganligini

ko‘rsatishi mumkin. Biroq, ushbu holatni avtomatik ravishda yuqori

intellektual daraja bilan bog‘lash har doim ham to‘g‘ri emas, chunki bunday

vositalar keng ommaga ochiq bo‘lib, ulardan foydalanish maxsus chuqur

bilimlarni har doim ham talab qilmaydi.

Bundan tashqari, raqamli izlar asosida shaxsning xulq-atvorini tahlil qilish

ham mumkin. Masalan, internet qidiruv tizimlaridagi so‘rovlar tarixi, tashrif

buyurilgan sahifalar yoki yozishmalar mazmuni orqali shaxsning qiziqishlari,

faoliyat vaqti hamda ehtimoliy niyatlari haqida muayyan xulosalar chiqarish

mumkin. Shu bilan birga, bunday ma’lumotlar bevosita aybni isbotlovchi dalil

emas, balki bilvosita ahamiyatga ega bo‘lib, ular boshqa dalillar bilan

tasdiqlanishi zarur. Masalan, jinoyat sodir etilishidan oldin noqonuniy

harakatlarga oid qidiruv so‘rovlari mavjudligi shaxsning kriminogen niyatini

bilvosita ko‘rsatishi mumkin, biroq bu holat yakka o‘zi yetarli isbot sifatida

baholanmaydi.

Raqamli dalillarni to‘plash va tekshirish jarayoni faqatgina algoritm va

qurilmalardan iborat emas. Bu jarayonning markazida inson — bir tomondan

jinoyatni fosh etuvchi tergovchi, ikkinchi tomondan esa huquqlari himoya

qilinishi shart bo‘lgan shaxs (subyekt) turadi. Nazariy jihatdan ushbu

munosabatlar kiber-fazoda etika va daxlsizlik muvozanatini talab qiladi.

Raqamli dalillar bilan ishlashda tergovchining "texnik savodxonligi" shunchaki

ko‘nikma emas, balki protsessual kafolat hisoblanadi.Ko‘pgina tergovchilarda

murakkab raqamli texnologiyalar oldida "texnik qo‘rquv" mavjud. Bu qo‘rquv

dalillarni noto‘g‘ri to‘plashga yoki mutaxassisga haddan tashqari tayanib

qolishga olib keladi. Tergovchi raqamli dalilni to‘plashda o‘zining

protsessual mustaqilligini saqlab qolishi uchun raqamli axborotning tabiatini

chuqur anglagan bo‘lishi shart. Tergovchining bilimsizligi dalilning yo‘q

qilinishiga yoki uning yuridik kuchini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi.

Raqamli dalillarni to‘plashda eng katta etik va huquqiy muammo — bu shaxsning

daxlsiz yozishmalari va shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishdir. Masalan,

kiberjinoyatchining smartfoni olib qo‘yilganda, unda jinoyatga aloqador

bo‘lmagan minglab shaxsiy suratlar, oilaviy yozishmalar va sog‘liqqa oid

ma’lumotlar bo‘ladi.Tergovchi va mutaxassis faqatgina jinoyatga daxldor

bo‘lgan (relevant) ma’lumotlarni ajratib olishi, shaxsning shaxsiy hayotiga

oid boshqa sirlarni oshkor qilmasligi shart. Bu O‘zbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasining 31-moddasida belgilangan shaxsiy hayot daxlsizligi

huquqining kiber-makondagi aksidir.

Raqamli dalillarni tekshirishda inson omili "subyektivizm" xavfini tug‘diradi.

Tergovchi yoki ekspert ma’lumotlarni o‘zi xohlagan (ayblovga mos keladigan)

tomonga talqin qilmasligi uchun etik tamoyillar ishlab chiqilishi

zarur.Raqamli dalillarni to‘plash jarayoni shunday o‘tkazilishi kerakki, u

nafaqat ayblovchi, balki shaxsni oqlovchi ma’lumotlarni ham (agar ular mavjud

bo‘lsa) qamrab olishi lozim.

Tergovchining etik munosabati jabrlanuvchi bilan muloqotda ham muhim.

Kiberjinoyat qurbonlari ko‘pincha shaxsiy ma’lumotlari ochiqlanganidan

psixologik zarba olgan bo‘ladilar. Tergovchining raqamli dalillarni

"ehtiyotkorlik bilan" (privacy-preserving) yig‘ishi jamiyatda huquq-tartibot

organlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi.

Xulosa qilib aytganda, raqamli dalillarni to‘plash va tekshirish jarayoni

an’anaviy dalillardan farqli ravishda axborotning yaxlitligini saqlash, texnik

aniqlik va maxsus protsessual tartiblarga rioya etishni talab etadi. Raqamli

izlar orqali jinoyat mexanizmini aniqlash hamda shaxsni identifikatsiya qilish

imkoniyati kengayadi. Shu bilan birga, dalilning maqbulligi uni olish

jarayonining qonuniyligi va texnik jihatdan to‘g‘riligiga bevosita bog‘liq.

Mazkur jarayonda inson huquqlari, xususan shaxsiy hayot daxlsizligini

ta’minlash muhim shart hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

- O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi // Qonunchilik

ma’lumotlari milliy bazasi, 22.09.1994-y. (2026-yil tahriri).

- O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi // Qonunchilik ma’lumotlari

milliy bazasi, 01.05.2023-y.

- O‘zbekiston Respublikasining “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni.

15.04.2022-yildagi O‘RQ-764-son // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,

16.04.2022-y.

- O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni.

11.12.2003-yildagi 560-II-son // O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining

Axborotnomasi, 2004-y., 1-2-son, 10-modda.

- Casey E. Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers,

and the Internet. 3rd Edition. – Academic Press, 2011. – 840 p.

- Векшов В.Б. Процессуальные аспекты изъятия электронной информации в

современных условиях. – М.: Юрлитинформ, 2019. – 192 с.

- ISO/IEC 27037:2012. Information technology — Security techniques —

Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of

digital evidence.

AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB SODIR

ETILAYOTGAN TOVLAMACHILIK JINOYATINING

KRIMINALISTIK TAVSIFI

Muallif: Dilbar Safarova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-17 18:05

Asl fayl: Safarova_Dilbar.doc

Abstract

Tezisda axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilayotgan tovlamachilik

jinoyatlarining kriminalistik tavsifi tizimli ravishda yoritiladi.

Kiber-tovlamachilikning tipik sodir etish usullari, raqamli izlari, jinoyatchi

va jabrlanuvchi shaxsi, shuningdek, tergovning dastlabki bosqichida

qo‘llanilishi zarur bo‘lgan yondashuvlar tahlil qilinadi. Raqamli dalillarni

tezkor aniqlash va protsessual mustahkamlashni takomillashtirish bo‘yicha

amaliy takliflar ilgari suriladi.

Kalit so'zlar

kiber-tovlamachilik, kriminalistik tavsif, raqamli izlar, elektron dalil,

ransomware, sextortion, ijtimoiy muhandislik, raqamli kriminalistika, tergov

metodikasi.

Maqola matni

, - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ;

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

SummaryInformation (

DocumentSummaryInformation 8

68411913E99E4EB684484B7CE4905536

generated by python-docx Normal.dotm

L p TEXNOLOGIYALARIDANx x

L d JINOYATININGx x x

Safarovax x x x x x x x K

L X Dilbarx x x x x x K

Baxrillax x x x x x x x K

L ` zbekiston x x x x x x x x x K

L d Respublikasix x x x x x x x x x x x K

L X qilishx x x x x K

L d Akademiyasi,x x x x x

L p Kiberxavfsizlikni x x x x x x x x x x x x x x x x K

huquqiy x x x x x x x K

minlash x x x x x x x K

nalishi x x x x x x x K

AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB SODIR

ETILAYOTGAN TOVLAMACHILIK JINOYATINING

KRIMINALISTIK TAVSIFI

Muallif: Dilbar Safarova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-17 18:05

Asl fayl: Safarova_Dilbar_IY10vha.doc

Abstract

Tezisda axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilayotgan tovlamachilik

jinoyatlarining kriminalistik tavsifi tizimli ravishda yoritiladi.

Kiber-tovlamachilikning tipik sodir etish usullari, raqamli izlari, jinoyatchi

va jabrlanuvchi shaxsi, shuningdek, tergovning dastlabki bosqichida

qo‘llanilishi zarur bo‘lgan yondashuvlar tahlil qilinadi. Raqamli dalillarni

tezkor aniqlash va protsessual mustahkamlashni takomillashtirish bo‘yicha

amaliy takliflar ilgari suriladi.

Kalit so'zlar

kiber-tovlamachilik, kriminalistik tavsif, raqamli izlar, elektron dalil,

ransomware, sextortion, ijtimoiy muhandislik, raqamli kriminalistika, tergov

metodikasi.

Maqola matni

, - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ;

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

SummaryInformation (

DocumentSummaryInformation 8

68411913E99E4EB684484B7CE4905536

generated by python-docx Normal.dotm

L p TEXNOLOGIYALARIDANx x

L d JINOYATININGx x x

Safarovax x x x x x x x K

L X Dilbarx x x x x x K

Baxrillax x x x x x x x K

L ` zbekiston x x x x x x x x x K

L d Respublikasix x x x x x x x x x x x K

L X qilishx x x x x K

L d Akademiyasi,x x x x x

L p Kiberxavfsizlikni x x x x x x x x x x x x x x x x K

huquqiy x x x x x x x K

minlash x x x x x x x K

nalishi x x x x x x x K

AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB SODIR

ETILAYOTGAN TOVLAMACHILIK JINOYATINING

KRIMINALISTIK TAVSIFI

Muallif: Dilbar Safarova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-17 18:10

Asl fayl: Safarova_Dilbar_GBUTzNJ.doc

Abstract

Tezisda axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilayotgan tovlamachilik

jinoyatlarining kriminalistik tavsifi tizimli ravishda yoritiladi.

Kiber-tovlamachilikning tipik sodir etish usullari, raqamli izlari, jinoyatchi

va jabrlanuvchi shaxsi, shuningdek, tergovning dastlabki bosqichida

qo‘llanilishi zarur bo‘lgan yondashuvlar tahlil qilinadi. Raqamli dalillarni

tezkor aniqlash va protsessual mustahkamlashni takomillashtirish bo‘yicha

amaliy takliflar ilgari suriladi.

Kalit so'zlar

kiber-tovlamachilik, kriminalistik tavsif, raqamli izlar, elektron dalil,

ransomware, sextortion, ijtimoiy muhandislik, raqamli kriminalistika, tergov

metodikasi.

Maqola matni

, - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ;

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

SummaryInformation (

DocumentSummaryInformation 8

68411913E99E4EB684484B7CE4905536

generated by python-docx Normal.dotm

L p TEXNOLOGIYALARIDANx x

L d JINOYATININGx x x

Safarovax x x x x x x x K

L X Dilbarx x x x x x K

Baxrillax x x x x x x x K

L ` zbekiston x x x x x x x x x K

L d Respublikasix x x x x x x x x x x x K

L X qilishx x x x x K

L d Akademiyasi,x x x x x

L p Kiberxavfsizlikni x x x x x x x x x x x x x x x x K

huquqiy x x x x x x x K

minlash x x x x x x x K

nalishi x x x x x x x K

AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB SODIR

ETILAYOTGAN TOVLAMACHILIK JINOYATINING

KRIMINALISTIK TAVSIFI

Muallif: Dilbar Safarova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-17 18:11

Asl fayl: Safarova_Dilbar_eDwOfaI.doc

Abstract

Tezisda axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilayotgan tovlamachilik

jinoyatlarining kriminalistik tavsifi tizimli ravishda yoritiladi.

Kiber-tovlamachilikning tipik sodir etish usullari, raqamli izlari, jinoyatchi

va jabrlanuvchi shaxsi, shuningdek, tergovning dastlabki bosqichida

qo‘llanilishi zarur bo‘lgan yondashuvlar tahlil qilinadi. Raqamli dalillarni

tezkor aniqlash va protsessual mustahkamlashni takomillashtirish bo‘yicha

amaliy takliflar ilgari suriladi.

Kalit so'zlar

kiber-tovlamachilik, kriminalistik tavsif, raqamli izlar, elektron dalil,

ransomware, sextortion, ijtimoiy muhandislik, raqamli kriminalistika, tergov

metodikasi.

Maqola matni

, - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ;

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

SummaryInformation (

DocumentSummaryInformation 8

68411913E99E4EB684484B7CE4905536

generated by python-docx Normal.dotm

L p TEXNOLOGIYALARIDANx x

L d JINOYATININGx x x

Safarovax x x x x x x x K

L X Dilbarx x x x x x K

Baxrillax x x x x x x x K

L ` zbekiston x x x x x x x x x K

L d Respublikasix x x x x x x x x x x x K

L X qilishx x x x x K

L d Akademiyasi,x x x x x

L p Kiberxavfsizlikni x x x x x x x x x x x x x x x x K

huquqiy x x x x x x x K

minlash x x x x x x x K

nalishi x x x x x x x K

RAQAMLI DALILLAR VA ELEKTRON MA’LUMOTLAR

BILAN ISHLASHNING PROTSESSUAL HUQUQIY

MUAMMOLARI

Muallif: Gulbahor A’zamova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-17 21:37

Asl fayl: Maqola_2026.docx

Abstract

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining jinoyat-protsessual

qonunchiligida elektron ma’lumotlar va raqamli dalillarning huquqiy maqomi,

ularni olish, saqlash va ko‘zdan kechirish jarayonlari tahlil qilinadi.

Shuningdek, raqamli dalillarni muomalaga kiritish va ularning yaxlitligini

ta’minlash bilan bog‘liq mavjud muammolar yoritilib, amaldagi qonunchilikni

takomillashtirish zarurati asoslab beriladi. Tadqiqotda elektron dalillarni

tergov harakatlari davomida nusxalash, saqlash va tahlil qilish jarayonlarida

mutaxassis ishtirokini kuchaytirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.

Kalit so'zlar

Kalit so‘zlar: elektron ma’lumotlar, raqamli dalillar, jinoyat protsessi,

dalillar yaxlitligi, tergov harakatlari, axborot texnologiyalari, mutaxassis

ishtiroki.

Maqola matni

RAQAMLI DALILLAR VA ELEKTRON MA’LUMOTLAR BILAN ISHLASHNING PROTSESSUAL HUQUQIY

MUAMMOLARI

Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining jinoyat-protsessual

qonunchiligida elektron ma’lumotlar va raqamli dalillarning huquqiy maqomi,

ularni olish, saqlash va ko‘zdan kechirish jarayonlari tahlil qilinadi.

Shuningdek, raqamli dalillarni muomalaga kiritish va ularning yaxlitligini

ta’minlash bilan bog‘liq mavjud muammolar yoritilib, amaldagi qonunchilikni

takomillashtirish zarurati asoslab beriladi. Tadqiqotda elektron dalillarni

tergov harakatlari davomida nusxalash, saqlash va tahlil qilish jarayonlarida

mutaxassis ishtirokini kuchaytirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.

Kalit so‘zlar: elektron ma’lumotlar, raqamli dalillar, jinoyat protsessi,

dalillar yaxlitligi, tergov harakatlari, axborot texnologiyalari, mutaxassis

ishtiroki.

Аннотация. В данной статье анализируется правовой статус электронных данных и

цифровых доказательств в уголовно-процессуальном законодательстве Республики

Узбекистан, а также порядок их получения, хранения и осмотра. Рассматриваются

существующие проблемы, связанные с введением цифровых доказательств в

уголовный процесс и обеспечением их целостности. Обосновывается необходимость

совершенствования действующего законодательства. Предлагаются меры по усилению

участия специалистов при копировании, хранении и анализе электронных

доказательств в ходе следственных действий.

Ключевые слова: электронные данные, цифровые доказательства, уголовный

процесс, целостность доказательств, следственные действия, информационные

технологии, участие специалиста.

Abstract. This article analyzes the legal status of electronic data and

digital evidence in the criminal procedure legislation of the Republic of

Uzbekistan, as well as the procedures for their collection, storage, and

examination. It highlights existing challenges related to the procedural

introduction of digital evidence and the assurance of its integrity. The study

substantiates the need to improve current legislation and proposes

strengthening the involvement of specialists in the processes of copying,

preserving, and analyzing electronic evidence during investigative actions.

Keywords: electronic data, digital evidence, criminal procedure, integrity of

evidence, investigative actions, information technologies, expert

participation.

Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi

natijasi o’laroq so‘nggi yillarda davlat boshqaruvi tizimida raqamli

texnologiyalarni keng joriy etish global tendensiyaga aylanib, huquqni

muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini modernizatsiya qilishda muhim omil

sifatida namoyon bo‘lmoqda. Natijada, ijtimoiy munosabatlarning muhim qismi

raqamli muhitda shakllanib, bu holat nafaqat iqtisodiy va ijtimoiy

jarayonlarga, balki huquqbuzarliklar sodir etilish shakllariga ham sezilarli

ta’sir ko‘rsatmoqda.

Xususan, jinoyatchilikning raqamli makonga ko‘chishi natijasida yangi turdagi

axborot manbalari — elektron ma’lumotlar va raqamli dalillar vujudga kelmoqda.

Mazkur dalillar jinoyat ishini yuritishda muhim isbotlash vositasi sifatida

namoyon bo‘lib, ularning protsessual maqomi, ishonchliligi va yuridik kuchini

aniqlash masalasi esa dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Shu jihatdan, raqamli dalillarni to‘plash, saqlash va baholashning samarali

protsessual-huquqiy mexanizmlarini shakllantirish zamonaviy jinoyat

protsessining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur masalaning

yetarli darajada tartibga solinmaganligi esa sud-huquq amaliyotida

dalillarning ishonchliligini ta’minlash bilan bog‘liq muammolarni keltirib

chiqarmoqda.

Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston Respublikasida prokuratura organlari

faoliyatini tubdan isloh qilish, uning samaradorligi, shaffofligi va

tezkorligini oshirish maqsadida “Raqamli prokuratura — 2030” strategiyasi

ishlab chiqildi va tasdiqlandi.

Mazkur strategiya prokuratura organlarini kompleks raqamli transformatsiya

qilishga qaratilgan bo‘lib, unda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari,

sun’iy intellekt hamda integratsiyalashgan axborot tizimlarini joriy etish

orqali huquqiy nazoratning yangi bosqichini shakllantirish ko‘zda tutilgan.

Strategiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida barcha jarayonlarni —

jinoyat haqidagi murojaatdan tortib, sud qarorlari ijrosigacha bo‘lgan

bosqichlarni to‘liq raqamlashtirish belgilangan.

Alohida e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan jihatlardan biri — raqamli nazorat

va raqamli ekspertiza institutlarining joriy etilishidir. Xususan, davlat

organlari axborot tizimlarida real vaqt rejimida monitoringni ta’minlovchi

“raqamli nazorat” funksiyasini joriy etish orqali korrupsiyaviy

xavf-xatarlarni erta aniqlash va ularning oldini olish imkoniyati kengayadi.

Bu esa nazorat faoliyatini an’anaviy tekshiruvlardan ko‘ra ancha samarali va

tizimli shaklga o‘tkazadi.

Shu bilan birga, strategiyada axborot tizimlari va resurslarini yaratish hamda

modernizatsiya qilish jarayonlarida ularni majburiy raqamli ekspertizadan

o‘tkazish mexanizmi nazarda tutilgan. Mazkur yondashuv axborot tizimlarining

sifatini, xavfsizligini va ularning nazorat funksiyalariga mosligini

ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli ekspertiza orqali tizimlarning

texnik va funksional talablarga muvofiqligi baholanadi, bu esa kelgusida

yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan huquqiy va texnologik xatoliklarning oldini

olishga xizmat qiladi.

Bundan tashqari, strategiyada raqamli kriminalistika va sud ekspertizasi

yo‘nalishlarini rivojlantirish alohida vazifa sifatida belgilangan. Bu esa

elektron dalillar bilan ishlash, ularni yig‘ish, saqlash va tahlil qilish

jarayonlarini takomillashtirish orqali tergov sifatini yangi bosqichga olib

chiqadi. Ayniqsa, “E-tergov” tizimi doirasida sud ekspertizasini onlayn

tayinlash, elektron hujjatlarning haqqoniyligini tekshirish hamda ularni

himoyalash kabi imkoniyatlar joriy etilishi raqamli dalillarning

ishonchliligini oshiradi.

Umuman olganda, “Raqamli prokuratura – 2030” strategiyasi nafaqat prokuratura

organlari faoliyatini avtomatlashtirish, balki huquqiy tizimda raqamli

boshqaruv, sun’iy intellekt asosidagi tahlil va raqamli ekspertiza

mexanizmlarini shakllantirish orqali qonun ustuvorligini ta’minlashning

zamonaviy modelini yaratishga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv kelgusida

samarali, shaffof va ishonchli huquqni muhofaza qilish tizimini barpo etishda

muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Albatta bunday islohotlar zamirida mavjud qonunchilikka kiritilishi mumkin

bo‘lgan o‘zgartish va qo‘shimchalar natijasida huquqni qo‘llovchi shaxslar

uchun amaliyotda yuzaga kelayotgan ayrim muammolarni bartaraf etish imkoniyati

yaratiladi.

Shubhasiz, zamonaviy jinoyat protsessida isbotlanishi lozim bo‘lgan barcha

holatlarni aniqlashda dalillar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular jinoyat

protsessining eng murakkab va muhim elementlaridan biri bo‘lib, amaldagi

jinoyat-protsessual qonunchilik ularning turlari, ularni to‘plash, tekshirish

va baholash xususiyatlarini batafsil tartibga solishga katta e’tibor qaratadi.

Shu bilan birga, jinoyat-protsessual faoliyat doirasida dalillar bilan bog‘liq

ayrim masalalar bir necha yillardan beri hal etilmay qolmoqda. Shunday

masalalardan biri — elektron ma’lumotlarni olish, saqlash va ulardan

foydalanishni protsessual tartibga solish bo‘lib, u huquqiy jihatdan eng

murakkab sohalardan biri hisoblanadi. Olimlar ta’kidlashicha, “raqamlashtirish

mahsulotlari zamonaviy dunyoda daliliy va qidiruv axborotining muhim manbai

hisoblanadi”, shuningdek elektron tashuvchilarda axborotni saqlash

texnologiyalarining jadal rivojlanishi ularni muomalaga kiritish tartibini

qonunchilikda mos ravishda tartibga solishni talab qiladi.

O‘zbekiston Respublikasining jinoyat-protsessual qonunchiligida elektron

axborot va raqamli dalillar alohida huquqiy kategoriyalar sifatida

mustahkamlab qo‘yilgan. Xususan, 204-moddaga muvofiq, Elektron maʼlumotlar

elektron qurilmalardan va axborot tizimlaridan, shuningdek axborot

texnologiyalaridan foydalangan holda yaratiladigan, ishlov beriladigan hamda

saqlanadigan maʼlumotlardir.

Guvoh, jabrlanuvchi, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi va boshqa

shaxslar elektron maʼlumotlarni ushbu maʼlumotlarning koʻchirma nusxasini

elektron jismdan elektron maʼlumotlar mavjud boʻlgan boshqa elektron jismga

olish orqali taqdim etishga haqli.

Tergovga kadar tekshiruvni amalga oshirayotgan organning mansabdor shaxsi,

surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud taqdim etilgan elektron

maʼlumotlarni mutaxassis ishtirokida qabul qilib oladi hamda elektron

maʼlumotlar mavjud boʻlgan birlamchi elektron jismlarni koʻzdan kechiradi.

Mazkur norma elektron ma’lumotlarni olish va taqdim etish jarayonini

rasmiylashtirishda protsessual tartibni belgilab beradi. Tergovga qadar

tekshiruv organi mansabdor shaxslari, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki

sud tomonidan bunday ma’lumotlar mutaxassis ishtirokida qabul qilinishi hamda

ularning birlamchi elektron tashuvchilari ko‘zdan kechirilishi talab etiladi.

Bu esa elektron ma’lumotlar bilan ishlashda maxsus bilim va texnik vositalarga

ehtiyoj mavjudligini ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, 204-moddada raqamli dalillar tushunchasi yanada kengroq

talqin qilinadi: ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi

maʼlumotlar mavjud boʻlgan elektron maʼlumotlar, shu jumladan elektron

tarzdagi fayllar, audio, videoyozuvlar, Internet jahon axborot tarmogʻida

saqlanayotgan maʼlumotlar, shuningdek boshqa elektron maʼlumotlar raqamli

dalillardir.

Raqamli dalildan koʻchirma nusxa olishga, basharti uning yaxlitligi va aynan

oʻxshashligi saqlansa, yoʻl qoʻyiladi.

Raqamli dalildan koʻchirma nusxa olishga yoʻl qoʻyilishi oʻzidan mazkur

koʻchirma nusxa olingan raqamli dalilning asli mavjudligi bilan taʼminlanadi.

Guvoh, jabrlanuvchi, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi va boshqa

shaxslar raqamli dalillarning koʻchirma nusxalarini qogʻozda chop etilgan

shaklda taqdim etish huquqiga ega. Bunda raqamli dalilning qogʻozdagi shakli

yozma dalil deb hisoblanishi mumkin emas.

Tergovga kadar tekshiruv, surishtiruv, tergov va sud jarayonida tuzilgan

protsessual bayonnomalarga ilova qilingan, elektron maʼlumotlar tarzida

shakllantirilgan audio-, videoyozuvlar ham raqamli dalillar hisoblanadi.

Raqamli dalilning koʻchirma nusxasi ish materiallari bilan birga saqlanadi.

Bunda qonunchilik raqamli dalillardan ko‘chirma nusxa olish imkonini ham

nazarda tutadi, biroq bunda ularning yaxlitligi va aynan o‘xshashligi

saqlanishi shartligi alohida ta’kidlanadi.

Shuningdek, raqamli dalillarning ko‘chirma nusxalari guvoh, jabrlanuvchi,

gumon qilinuvchi va boshqa ishtirokchilar tomonidan qog‘oz shaklida ham taqdim

etilishi mumkinligi belgilangan bo‘lsa-da, bunday shakl mustaqil yozma dalil

sifatida tan olinmasligi ko‘rsatilgan. Bu yondashuv raqamli axborotning o‘ziga

xos tabiatini, ya’ni uning elektron shakldagi asl holati bilan uzviy

bog‘liqligini yana bir bor tasdiqlaydi.

Umuman olganda, O‘zbekiston jinoyat-protsessual qonunchiligida elektron

ma’lumotlar va raqamli dalillar mustaqil dalil turi sifatida e’tirof etilgan

bo‘lsa-da, amaliyotda, xususan tergov harakatlarini amalga oshirish jarayonida

ularning yaxlitligini ta’minlash, saqlash va himoya qilish bo‘yicha aniq va

samarali protsessual kafolatlar yetarli darajada tizimlashtirilmagan.

Natijada, raqamli dalillarni olish va ulardan foydalanish jarayonida ularning

o‘zgarmasligi va ishonchliligini ta’minlashga qaratilgan tashkiliy-texnik

choralar ko‘pincha e’tibordan chetda qolib ketmoqda.

Jumaladan, jinoyat-protsessual kodeksining 135-moddasida ko‘zdan kechirish

tergov harakati asoslari belgilangan bo‘lib, unda “jinoyat izlari, ashyoviy

dalillarni topish, hodisa sodir bo‘lgan vaziyatni va ish uchun ahamiyatli

bo‘lgan boshqa holatlarni aniqlashtirish maqsadida tergovga qadar tekshiruvni

amalga oshiruvchi organning mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi yoki

sud hodisa sodir bo‘lgan joyni, murdani, hayvonlarni, tevarak-atrofni,

binolarni, narsalarni, hujjatlarni va elektron ma’lumotlarni ko‘zdan

kechiradi”, deb aytiladi.

Navbatdagi, ko‘zdan kechirish chog‘ida amalga oshiriladigan harakatlarni

ko‘zda tutuvchi 136-modda ikkinchi qismida “Zarur hollarda tergovga qadar

tekshiruvni amalga oshiruvchi organning mansabdor shaxsi, surishtiruvchi,

tergovchi yoki sud ko‘zdan kechirish chog‘ida o‘lchov o‘tkazadi, fotosuratga,

kinotasvirga, video yozuvga tushiradi, rejalar, sxemalar, chizmalar tuzadi,

izlardan qoliplar va nusxalar oladi”, deb belgilangan.

Biroq aynan shu nuqtada elektron ma’lumotlarni ko‘zdan kechirish chog‘ida

ularni nusxalash va tahlil qilish masalasi ko‘zda tutilmagan.

Shu sababli, elektron dalillarning haqqoniyligini kafolatlash, ularni

o‘zgartirishdan himoya qilish va keyinchalik tadqiq qilish imkoniyatini

ta’minlash uchun qonunchilikka tegishli o‘zgartishlar kiritish zarur. Xususan,

bu borada tergov harakatlari davomida elektron dalillarni saqlash, nusxalash

va tahlil qilish jarayonlarida mutaxassislar ishtirokini ta’minlash maqsadida

136-modda mazmunini yangi uchinchi qism bilan quyidagicha to‘ldirish lozim,

deb hisoblaymiz: “Tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organning

mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi yoki sud elektron ma’lumotlarni

ko‘zdan kechirish chog‘ida mutaxassis ishtirokini ta’minlab, zarur hollarda

elektron ma’lumotlarni saqlaydi, nusxalaydi, tahlil qiladi.”

Umuman olganda, yuqorida bayon etilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki,

O‘zbekiston Respublikasining jinoyat-protsessual qonunchiligida elektron

ma’lumotlar va raqamli dalillar mustaqil isbotlash vositasi sifatida huquqiy

jihatdan e’tirof etilgan bo‘lsa-da, ularni olish, saqlash, ko‘zdan kechirish

hamda eng muhimi ularning yaxlitligini ta’minlashga doir protsessual

mexanizmlar hali yetarli darajada mukammal tizimlashtirilmagan. Amaldagi

normalarda elektron dalillarni muomalaga kiritish tartibi umumiy tarzda

belgilangan bo‘lib, ularning o‘zgarmasligini kafolatlovchi aniq texnik va

protsessual choralar yetarlicha aks etmagan.

Bu esa, o‘z navbatida, tergov va sud amaliyotida raqamli dalillarning

ishonchliligini ta’minlash, ularni keyinchalik tekshirish va baholash

jarayonida ayrim noaniqliklar va amaliy muammolarni yuzaga keltirishi mumkin.

Shu bois, elektron ma’lumotlar bilan ishlashning barcha bosqichlarida — ularni

aniqlashdan tortib, nusxalash, saqlash va ekspertizadan o‘tkazishgacha bo‘lgan

jarayonlarda — mutaxassis ishtirokini majburiy tartibda belgilash hamda maxsus

protsessual kafolatlarni kuchaytirish zarurati dolzarb bo‘lib qolmoqda.

Demak, raqamli dalillar institutini takomillashtirish, ularning yaxlitligi va

ishonchliligini ta’minlashga qaratilgan aniq protsessual mexanizmlarni joriy

etish jinoyat protsessining samaradorligini oshirish hamda odil sudlovni

ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

- O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi.

- Raqamli prokuratura – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga

oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida PF-204 son

- Kornakova S.V., Chigrina E.V. Electronic evidence in Russian criminal

proceedings: problematic aspects. Juridical Journal of Samara University,

2025.

- Zuev S.V. Raqamli dalillar tasnifi bo‘yicha monografiya.

- Rossinskiy S.B. Jinoyat protsessida dalillar nazariyasi.

- Kolichenko A.A. Elektron axborotning protsessual xususiyatlari.

- Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va jinoyat protsessi bo‘yicha ilmiy

maqolalar to‘plami.

SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI KRIMINALISTIKA

INTEGRATSIYASINING HUQUQIY-EPISTEMOLOGIK

ASOSLARI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI.

Muallif: Mahliyo Amonqulova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-18 13:44

Asl fayl: tezis_3.docx

Abstract

Annotatsiya: Mazkur tezis sun’iy intellekt va raqamli kriminalistika

integratsiyasining huquqiy-epistemologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan.

Tadqiqotda sun’iy intellekt texnologiyalarining kriminalistika tizimlariga

joriy etilishi bilan bog‘liq nazariy va amaliy muammolar tahlil qilinadi.

Sun’iy intellekt asosida shakllantirilgan raqamli dalillarning ishonchliligi

va obyektivligi muhim masala sifatida ko‘rib chiqiladi. Ularning huquqiy

maqomi va sud jarayonlarida qo‘llanish imkoniyatlari ilmiy jihatdan

asoslanadi. Tadqiqotda algoritmik qaror qabul qilish jarayonlarining

shaffofligi va izohlanishi masalalari ham yoritiladi.

Sun’iy intellekt tizimlarida yuzaga keladigan xatoliklar va

tarafkashliklarning ta’siri tahlil qilinadi. Ishda global rivojlanish

tendensiyalari, jumladan, Big Data va mashinaviy o‘rganish texnologiyalarining

ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Turli davlatlar tajribasi asosida huquqiy

tartibga solish yondashuvlari ham qiyosiy o‘rganiladi.

Tadqiqot natijalari raqamli dalillar bilan ishlashni takomillashtirish va

kriminalistik amaliyotni rivojlantirishga xizmat qiladi.

Kalit so'zlar

sun’iy intellekt, raqamli kriminalistika, huquqiy-epistemologik asoslar,

raqamli dalillar, dalillarning ishonchliligi, obyektivlik, tekshiriluvchanlik,

takrorlanuvchanlik, huquqiy maqom, sud jarayoni, algoritmik qaror qabul

qilish, shaffoflik, izohlanish (explainability), tarafkashlik (bias),

xatoliklar, Big Data, mashinaviy o‘rganish, global tendensiyalar, huquqiy

tartibga solish.

Maqola matni

Sun’iy intellekt va raqamli kriminalistika integratsiyasining

huquqiy-epistemologik asoslari va rivojlanish tendensiyalari.

M.M.Amonqulova talaba, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari universiteti, Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi

J.B.Samadov talaba, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari universiteti, Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi

Annotatsiya: Mazkur tezis sun’iy intellekt va raqamli kriminalistika

integratsiyasining huquqiy-epistemologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan.

Tadqiqotda sun’iy intellekt texnologiyalarining kriminalistika tizimlariga

joriy etilishi bilan bog‘liq nazariy va amaliy muammolar tahlil qilinadi.

Sun’iy intellekt asosida shakllantirilgan raqamli dalillarning ishonchliligi

va obyektivligi muhim masala sifatida ko‘rib chiqiladi. Ularning huquqiy

maqomi va sud jarayonlarida qo‘llanish imkoniyatlari ilmiy jihatdan

asoslanadi. Tadqiqotda algoritmik qaror qabul qilish jarayonlarining

shaffofligi va izohlanishi masalalari ham yoritiladi.

Sun’iy intellekt tizimlarida yuzaga keladigan xatoliklar va

tarafkashliklarning ta’siri tahlil qilinadi. Ishda global rivojlanish

tendensiyalari, jumladan, Big Data va mashinaviy o‘rganish texnologiyalarining

ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Turli davlatlar tajribasi asosida huquqiy

tartibga solish yondashuvlari ham qiyosiy o‘rganiladi.

Tadqiqot natijalari raqamli dalillar bilan ishlashni takomillashtirish va

kriminalistik amaliyotni rivojlantirishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli kriminalistika, huquqiy-epistemologik

asoslar, raqamli dalillar, dalillarning ishonchliligi, obyektivlik,

tekshiriluvchanlik, takrorlanuvchanlik, huquqiy maqom, sud jarayoni,

algoritmik qaror qabul qilish, shaffoflik, izohlanish (explainability),

tarafkashlik (bias), xatoliklar, Big Data, mashinaviy o‘rganish, global

tendensiyalar, huquqiy tartibga solish.

Abstract: This thesis is devoted to the study of the legal and epistemological

foundations of the integration of artificial intelligence and digital

forensics. The research analyzes the theoretical and practical issues related

to the implementation of artificial intelligence technologies in forensic

systems.

The reliability and objectivity of digital evidence generated based on

artificial intelligence are considered as key issues. Their legal status and

possibilities of application in judicial processes are scientifically

substantiated. The study also addresses the issues of transparency and

explainability of algorithmic decision-making processes.

In addition, the impact of errors and biases arising in artificial

intelligence systems is analyzed. The work highlights global development

trends, including the significance of Big Data and machine learning

technologies. Approaches to legal regulation are comparatively examined based

on the experience of different countries.

The results of the research contribute to improving the handling of digital

evidence and advancing forensic practice.

Keywords: artificial intelligence, digital forensics, legal and

epistemological foundations, digital evidence, reliability of evidence,

objectivity, verifiability, reproducibility, legal status, judicial process,

algorithmic decision-making, transparency, explainability, bias, errors, Big

Data, machine learning, global trends, legal regulation.

Hozirgi globallashuv jarayonida raqamli texnologiyalar jamiyatning barcha

sohalariga chuqur kirib bormoqda. Sun’iy intellekt tizimlarining rivojlanishi

axborotlarni qayta ishlash, tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarini

tubdan o‘zgartirmoqda. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar katta hajmdagi

ma’lumotlarni inson imkoniyatlaridan bir necha barobar tezroq tahlil qilish va

murakkab naqshlarni aniqlash qobiliyatiga ega bo‘lib, bu ularni huquqni

muhofaza qilish tizimlarida muhim vositaga aylantirmoqda.

Raqamli transformatsiya natijasida jinoyatchilikning ham shakli o‘zgarmoqda.

Kiberjinoyatlar, raqamli firibgarlik, ma’lumotlar buzilishi va sun’iy

intellekt yordamida amalga oshiriladigan hujumlar soni ortib bormoqda. Bu esa

an’anaviy kriminalistika usullarining yetarli emasligini ko‘rsatib, yangi

texnologik yondashuvlarni joriy etishni talab etadi. Shu nuqtai nazardan,

raqamli kriminalistika va sun’iy intellektning integratsiyasi jinoyatlarni

aniqlash va tergov jarayonlarini sezilarli darajada samarali qilish imkonini

bermoqda.

Sun’iy intellekt yordamida raqamli dalillarni avtomatik yig‘ish, tasniflash va

tahlil qilish, katta hajmdagi ma’lumotlar bazalaridan zarur ma’lumotlarni

tezkor ajratib olish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Tergov jarayonlarida inson

omilini kamaytirish, xatoliklarni minimallashtirish va tezkor qaror qabul

qilishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, bunday tizimlar sud amaliyotida

dalillarning ishonchliligini oshirish va jinoyatlarni ochish darajasini

yaxshilashga xizmat qilmoqda [1].

Sun’iy intellekt va raqamli kriminalistika integratsiyasi nafaqat texnologik

rivojlanish bosqichi, balki huquqiy va ilmiy epistemologiyaning yangi

yo‘nalishini shakllantiruvchi muhim omil sifatida qaralmoqda. Bu jarayon

jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini oshirsa-da, u bilan birga

huquqiy tartibga solish, etik me’yorlar va texnologik shaffoflikni

ta’minlashni ham talab etadi.

- Sun’iy intellekt va raqamli kriminalistikaning nazariy asoslari. Sun’iy

intellekt zamonaviy informatika va kompyuter fanlarining eng muhim

yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u inson intellektiga xos bo‘lgan idrok etish,

o‘rganish, qaror qabul qilish va muammolarni hal etish jarayonlarini

avtomatlashtirishga qaratilgan texnologiyalar majmuasidir. Sun’iy intellekt

tizimlari katta hajmdagi strukturali va nostrukturali ma’lumotlarni qayta

ishlash, ular orasidagi yashirin qonuniyatlarni aniqlash hamda kelajakdagi

holatlarni prognoz qilish imkoniyatiga ega. Mashinaviy o‘rganish va chuqur

neyron tarmoqlar asosida ishlovchi tizimlar murakkab ma’lumotlar oqimida

yuqori aniqlikdagi tahlil natijalarini berishi bilan ajralib turadi.

Raqamli kriminalistika esa axborot texnologiyalari yordamida sodir etilgan

jinoyatlar yoki raqamli muhitda qolgan izlarni aniqlash, yig‘ish, saqlash,

tahlil qilish va sud jarayonida dalil sifatida taqdim etish bilan

shug‘ullanuvchi ilmiy-amaliy soha hisoblanadi. Bu yo‘nalish an’anaviy

kriminalistikaning raqamli muhitga moslashgan shakli bo‘lib, unda kompyuter

tizimlari, mobil qurilmalar, tarmoqlar va bulutli xizmatlarda qolgan raqamli

izlar asosiy dalil manbai sifatida qaraladi. Raqamli kriminalistika jarayonida

dalillarning yaxlitligi, o‘zgarmaganligi va ishonchliligi asosiy talab

sifatida belgilanadi [2].

- Huquqiy asoslar. Sun’iy intellekt texnologiyalarining raqamli kriminalistika

sohasida qo‘llanilishi huquqiy tizimlar uchun yangi muammolar va

yondashuvlarni yuzaga keltirmoqda. An’anaviy huquq normalari asosan inson

subyektiga asoslangan bo‘lib, sun’iy intellekt tizimlari esa avtonom qaror

qabul qilish xususiyatiga ega bo‘lgani uchun mavjud huquqiy mexanizmlar bilan

to‘liq mos kelmaydi.

- Javobgarlik masalasi. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar qaror qabul qilish

jarayonida mustaqil ishlash qobiliyatiga ega bo‘lgani uchun, ularning

noto‘g‘ri yoki zararli qarorlari yuzaga kelganda huquqiy javobgarlik masalasi

murakkablashadi.

- Shaxsiy ma’lumotlar va maxfiylik. Sun’iy intellekt tizimlari samarali

ishlashi uchun katta hajmdagi shaxsiy va raqamli ma’lumotlarni qayta ishlaydi.

Bu esa shaxsiy hayot daxlsizligi va ma’lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq

jiddiy huquqiy muammolarni yuzaga keltiradi. Biometrik ma’lumotlar, joylashuv

tarixi, raqamli izlar va onlayn faoliyat haqidagi ma’lumotlar sun’iy intellekt

tizimlarida keng qo‘llaniladi. Agar ushbu ma’lumotlar noto‘g‘ri ishlatilsa

yoki himoya qilinmasa, shaxs huquqlarining buzilishi xavfi ortadi.

Ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida “minimal zaruriyat”, “rozilik” va

“maqsadga muvofiqlik” tamoyillariga rioya etilishi zarur.

- Algoritmik adolat va diskriminatsiya. Sun’iy intellekt tizimlari o‘rganish

jarayonida foydalaniladigan ma’lumotlar sifati va tuzilishiga bog‘liq holda

qaror qabul qiladi. Agar o‘quv ma’lumotlarida tarafkashlik mavjud bo‘lsa,

algoritmlar ham ushbu noto‘g‘ri tendensiyalarni takrorlashi mumkin.

- Sud tizimida qo‘llash. Sun’iy intellekt tizimlarining sud jarayonlarida

qo‘llanilishi huquqiy tizimlarda yangi bosqichni anglatadi. Ba’zi davlatlarda

SI asosidagi tizimlar sud qarorlarini qo‘llab-quvvatlash, jinoyat xavfini

baholash va tavsiyalar berishda ishlatilmoqda. [3].

- Epistemologik asoslar. Epistemologiya ilmiy bilimning tabiatini, uning

shakllanish jarayonini, ishonchliligini hamda asoslanganlik mezonlarini

o‘rganuvchi falsafiy yo‘nalish hisoblanadi. Sun’iy intellekt va raqamli

kriminalistika integratsiyasi sharoitida epistemologik muammolar alohida

ahamiyat kasb etadi, chunki bu sohada olingan natijalar bevosita sud

qarorlari, jinoyatni isbotlash va shaxs taqdiriga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan bilimning tabiati, uning

tekshiriluvchanligi va ishonchliligi ilmiy va huquqiy nuqtai nazardan chuqur

tahlil qilinishi zarur.

- Dalillarning ishonchliligi. Raqamli kriminalistika jarayonida SI asosida

olingan natijalar dalil sifatida ishlatilganda ularning ishonchliligi asosiy

muammolardan biri hisoblanadi. An’anaviy kriminalistikada dalilning

ishonchliligi uni qayta tekshirish, tajriba va fizik izlar orqali tasdiqlash

bilan, sun’iy intellekt tizimlarida bu jarayon algoritmik modelga bog‘liq

bo‘ladi.

- “Tushuntirilmaslik muammosi” muammosi. Sun’iy intellektning ko‘plab murakkab

modellari, ayniqsa chuqur neyron tarmoqlar asosida ishlaydigan tizimlar, qaror

qabul qilish jarayonini to‘liq tushuntirib bera olmaydi. Bu holat “black box”

muammosi deb ataladi. Bunday tizimlar qanday qilib ma’lum bir xulosaga

kelganini aniq izohlash qiyin bo‘lgani uchun, ularning qarorlari sud va

huquqiy jarayonlarda shubha uyg‘otishi mumkin.

- Bilimning subyektivligi va inson nazoratidan chiqishi. Sun’iy intellekt

tizimlari inson tomonidan yaratilgan bo‘lsa-da, ularning qarorlari ko‘pincha

mustaqil tarzda shakllanadi. Bu esa bilimning subyektivligi masalasini

keltirib chiqaradi, ya’ni natijalar inson interpretatsiyasidan mustaqil

bo‘lishi mumkin.

- Isbotlash standartlari va sudda baholash. Sud jarayonida dalillarni qabul

qilish uchun ma’lum huquqiy standartlar mavjud. Sun’iy intellekt natijalarini

dalil sifatida ishlatishda esa ularning qanday metodologiyaga asoslanganligi,

qanchalik tekshirilgani va xatolik darajasi muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. [4].

- 4. Rivojlanish tendensiyalari. Sun’iy intellekt va raqamli kriminalistika

integratsiyasi hozirgi bosqichda tez sur’atlarda rivojlanib, huquqiy

tizimlarning transformatsiyasiga olib kelmoqda. Ushbu jarayon nafaqat

texnologik yangilanishlarni, balki huquqiy boshqaruv, etik nazorat va xalqaro

standartlashuv jarayonlarini ham o‘z ichiga oladi.

- Raqamli sud tizimlarining rivojlanishi. Hozirgi kunda sud tizimlarida

raqamli texnologiyalar keng joriy etilmoqda. Elektron hujjatlar aylanishi,

onlayn sud jarayonlari, avtomatlashtirilgan ish yuritish tizimlari va sun’iy

intellekt yordamida qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi platformalar sud

tizimining samaradorligini oshirmoqda.

- Sun’iy intellekt boshqaruvi shakllanishi. Sun’iy intellektning keng

qo‘llanilishi natijasida uni boshqarish va nazorat qilish zarurati paydo

bo‘ldi. Sun’iy intellekt tushunchasi SI tizimlarining xavfsiz, shaffof va

javobgar ishlashini ta’minlashga qaratilgan siyosiy va huquqiy mexanizmlar

majmuasini anglatadi.

- Xalqaro huquqiy standartlarning ishlab chiqilishi. Sun’iy intellekt global

texnologiya bo‘lgani sababli, uni tartibga solish faqat milliy darajada emas,

balki xalqaro miqyosda ham amalga oshirilmoqda. Turli xalqaro tashkilotlar

sun’iy intellekt tizimlarining xavfsizligi, etikligi va huquqiy mas’uliyatini

belgilovchi standartlarni ishlab chiqmoqda.

- Etik va huquqiy me’yorlarning kuchayishi. Sun’iy intellektning keng

qo‘llanilishi etik muammolarni ham kuchaytirdi. Algoritmik adolat, shaffoflik,

inson huquqlarini himoya qilish va diskriminatsiyani oldini olish bo‘yicha

yangi me’yorlar ishlab chiqilmoqda. Etik standartlar sun’iy intellekt

tizimlarining inson manfaatlariga mos ishlashini ta’minlashga qaratilgan

bo‘lib, ular huquqiy normalar bilan birgalikda qo‘llanilmoqda. Bu yo‘nalish

sun’iy intellekt texnologiyalarini “inson markazli” rivojlanish modeliga olib

chiqmoqda.

- Sun’iy intellekt texnologiyalarini tartibga soluvchi maxsus qonunlar.

Ko‘plab davlatlar sun’iy intellektni tartibga solish bo‘yicha alohida qonunlar

va strategiyalarni ishlab chiqmoqda. Sun’iy intellekt tizimlarining xavf

darajasiga qarab tasniflash, yuqori xavfli tizimlarga qo‘shimcha talablar

qo‘yish va foydalanuvchilar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Sun’iy

intellekt texnologiyalarining xavfsiz va nazorat ostida rivojlanishini

ta’minlaydi hamda huquqiy tizim bilan integratsiyani mustahkamlaydi [5].

- Foydalanilgan adabiyotlar

- Russell, S., Norvig, P. — Artificial Intelligence: A Modern Approach (SI

asosiy konsepsiyalari va rivojlanishi)

- Casey, E. — Digital Evidence and Computer Crime

- U.S. National Institute of Justice — Artificial Intelligence in Criminal

Justice

- Wachter, S., Mittelstadt, B. — Explainable AI and Transparency

- National Institute of Justice — Digital Court Systems and E-Justice Reports

DEEРFАKE VА SUN'IY INTELLEKT VOSITАLАRI

ORQАLI SODIR ETILАYOTGАN JINOYАTLАRGА QАRSHI

KURАSHISH

Muallif: Nilufar Xolliyeva

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-19 00:06

Asl fayl: DEEPFAKE_pkGaPK9.docx

Abstract

Tezis

Kalit so'zlar

Keywords: Deepfake, artificial intelligence, cybercrime, criminalization,

comparative law, SHA-256, digital evidence.

Maqola matni

DEEPFAKE VA SUN'IY INTELLEKT VOSITALARI ORQALI SODIR ETILAYOTGAN JINOYATLARGA

QARSHI KURASHNING DOLZARB MASALALARI: O'ZBEKISTON KONTEKSTIDA XALQARO TAJRIBA

TAHLILI

Xolliyeva Nilufar Otabek qizi,

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi

magistratura tinglovchisi

E-mail: khollievalily@gmail.com

Telefon: +998917111232

Abstract

This article analyzes the exponential growth of cybercrimes committed via

artificial intelligence and deepfake technologies in Uzbekistan, highlighting

a 214% surge in cases between 2023 and 2025. The study demonstrates that

Article 2781 of the current Criminal Code is inadequate for addressing these

threats, as it focuses on "unauthorized access," whereas deepfakes are

generated using open-source data. Empirical analysis of 28 cybercrime cases

reveals that over 71.4% were terminated due to the "absence of corpus

delicti". Drawing on international legal models, the paper proposes the

introduction of a dedicated article into the Criminal Code for synthetic

content creation, the integration of digital evidence verification (SHA-256

hash values) into Article 109 of the Criminal Procedure Code, and the launch

of a national “Deepfake Monitoring” program. These reforms aim to reduce

deepfake-related crimes by 70–80%.

Keywords: Deepfake, artificial intelligence, cybercrime, criminalization,

comparative law, SHA-256, digital evidence.

Annotatsiya

Ushbu maqolada O‘zbekistonda sun’iy intellekt va deepfake texnologiyalari

orqali sodir etilayotgan kiberjinoyatlarning keskin o‘sishi

(2023–2025-yillarda 214 % o‘sish) va ularni jazolashdagi huquqiy muammolar

tahlil qilinadi. Amaldagi Jinoyat kodeksining 2781-moddasi faqat "tizimga

noqonuniy kirish" tamoyiliga tayanib, ochiq manbalar asosida yaratilgan

generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontentni qamrab ololmasligi

isbotlangan. Empirik tadqiqot natijalari deepfake bilan bog‘liq ishlarning

71.4% i "jinoyat tarkibi yo‘qligi" sababli to‘xtatilganini ko‘rsatdi. Xalqaro

tajriba tahlili asosida JKga generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan

axborot yaratganlik uchun alohida modda kiritish, JPK 109-moddasiga raqamli

dalillarning hash-qiymatini (SHA-256) tekshirish metodikasini tatbiq etish va

“Deepfake Monitoring” milliy dasturini joriy qilish taklif etiladi. Ushbu

choralar kiberjinoyatchilikni 70–80 % ga kamaytirish imkonini beradi.

Kalit so‘zlar: Deepfake, sun’iy intellekt, kiberjinoyatchilik,

kriminalizatsiya, xalqaro tajriba, SHA-256, raqamli dalillar.

Аннотация

В данной статье анализируется резкий рост киберпреступлений в Узбекистане,

совершенных с использованием искусственного интеллекта и дипфейков (рост на

214 % в 2023–2025 гг.), и исследуются системные пробелы в законодательстве.

Доказано, что действующая статья 278-1 Уголовного кодекса, основанная на

принципе «несанкционированного доступа», не способна охватить преступления,

связанные с созданием синтетического контента из открытых источников.

Эмпирическое исследование показало, что 71.4 % дел с элементами дипфейка

прекращались за «отсутствием состава преступления». На основе анализа мирового

опыта предлагается введение в УК отдельной статьи за создание вредоносного

синтетического контента, внедрение методики проверки цифровых доказательств

(SHA-256) в УПК и запуск госпрограммы «Deepfake Monitoring». Реализация данных

мер позволит снизить уровень дипфейк-преступности на 70–80 %.

Ключевые слова: Дипфейк, искусственный интеллект, киберпреступность,

криминализация, международный опыт, SHA-256, цифровые доказательства.

Kirish. Sun’iy intellekt va generativ algoritmlarning rivojlanishi insoniyat

sivilizatsiyasi uchun “ikki pallali qilich” vazifasini o‘tamoqda. Bir

tomondan, SI iqtisodiy samaradorlikni oshirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan,

milliy xavfsizlik va shaxs huquqlariga bevosita tahdid soluvchi “deepfake”

fenomenini yuzaga keltirdi. O‘zbekiston Respublikasi JKga ko‘ra, Kodeksning

asosiy vazifasi — shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlat

manfaatlarini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlashdir. Biroq, kiberfazodagi

evolyutsiya ushbu qo‘riqlanadigan obyektlarga nisbatan jiddiy xavf

tug‘dirmoqda.

Muammoning dolzarbligi va statistik tahlil shundan iboratki, O‘zbekistonda SI

vositasida sodir etilgan noqonuniy harakatlar soni 2023-yildagi 1129 tadan

2024-yilda 3553 taga yetib, 214% lik keskin o‘sishni ko‘rsatdi. 2025-yilning

birinchi yarmi ichida deepfake elementlari mavjud bo‘lgan firibgarliklar

oqibatida yetkazilgan zarar 2.6 trillion so‘mdan oshgan. Amaliyotda davlat

arboblari nomidan soxta video-buyruqlar tarqatish yoki shaxsning sha’ni va

qadr-qimmatini kamsituvchi "nonconsensual" deepfake pornografiyasi kabi og‘ir

holatlar ko‘paymoqda.

Tadqiqotning huquqiy tahlili va qonunchilikdagi nomutanosiblik shuni

ko’rsatadiki, amaldagi Jinoyat kodeksining XX¹ bobi ya’ni "Axborot

texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar" bilan bog’liq normalari, xususan

2781-modda va 2782-modda asosan "tizimga ruxsatsiz kirish" yoki "himoya

choralarini ko‘rmaslik" tamoyillariga tayangan. Deepfake jinoyatlarining

o‘ziga xosligi shundaki, jinoyatchi aksar hollarda hech qanday tizimni buzib

kirmaydi, balki ochiq manbalardan, asosan ijtimoiy tarmoqlardan olingan

biometrik ma’lumotlar asosida yangi generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan

kontent yaratadi.

Jinoyat kodeksida mustahkamlangan qonuniylik prinsipiga ko‘ra, qilmishning

jinoiyligi faqat Kodeks bilan belgilanishi shart. Ammo amaldagi normalarning

tor talqini natijasida deepfake elementli ishlarning 71.4 % "jinoyat tarkibi

yo‘qligi" vaji bilan to‘xtatilgan. Bu holat kodeksning javobgarlikning

muqarrarligi prinsipiga tog’ridan tog’ri putur yetkazib, kiberjinoyatchilarga

nisbatan huquqiy "immunitet" yaratmoqda, desak mubolag’a bo’lmaydi.

Shuni ta’kidlash lozimki, deepfake bilan bog‘liq ijtimoiy xavfli qilmishlarni

tizimli ravishda kriminalizatsiya qilish uchun amaldagi moddalar strukturasini

qayta ko‘rib chiqish yoki bo‘sh turgan raqamlar ostida yangi javobgarlik

normalarini kiritish obyektiv zaruriyatdir.

Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston jinoiy qonunchiligini

2025–2030-yillardagi texnologik tahdidlarga moslashtirish, deepfake orqali

sodir etiladigan tuhmat, firibgarlik va shaxsiy hayot daxlsizligiga tajovuzlar

uchun maxsus malakalovchi belgilarni ilmiy asoslash hamda raqamli dalillarni

(SHA-256 hash-qiymati) tekshirish metodikasini ishlab chiqishdan iborat.

Ushbu tadqiqot IMRAD va kengaytirilgan huquqiy sharh metodologiyasi asosida,

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining axborot texnologiyalariga oid

normalarini 2025-yilgi so‘nggi tahrirlar asosida dogmatik audit qilish,

shuningdek, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Xitoy va Rossiya tajribasini

qiyosiy-huquqiy tahlil etish orqali amalga oshirildi. Ishning empirik asosi

IIV va sud arxivlaridan olingan statistik ma’lumotlar hamda aniq jinoyat

ishlari tahliliga tayanib, yig‘ilgan ma’lumotlar NVivo, SPSS va ArcGIS Pro

kabi zamonaviy dasturiy vositalar yordamida Pearson korrelyatsiyasi va

Monte-Karlo simulyatsiyasi usullari bilan matematik qayta ishlandi. Tadqiqot

doirasida soha ekspertlari bilan o‘tkazilgan intervyular orqali taklif

etilayotgan qonunchilik islohotlarining hayotiyligi asoslanib, olingan

natijalar kompleks usullar majmuasi yordamida milliy huquq tizimining

kiberxavfsizlik sohasidagi prognoz ko‘rsatkichlari bilan muvofiqlashtirildi.

O‘tkazilgan kompleks tadqiqot natijasida O‘zbekistonda deepfake va sun’iy

intellekt texnologiyalari orqali sodir etilayotgan jinoyatlarning bugungi

holati, ularning tarkibiy elementlari va amaldagi jinoiy qonunchilik bilan

mutanosibligi bo‘yicha tizimlashtirilgan xulosalar aniqlandi.

O‘zbekistonda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda sodir

etilayotgan jinoyatlar dinamikasi so‘nggi yillarda eksponensial tarzda o‘sib,

kriminogen vaziyatning keskinlashuvini ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlarga

ko‘ra, 2023-yildagi 1129 ta holat 2024-yilda 3553 taga yetib, qonunbuzarliklar

soni qisqa vaqt ichida 214 foizga ortgani kuzatildi. Mazkur jinoyatlar

oqibatida fuqarolarga yetkazilgan moddiy zarar miqdori 2025-yilning birinchi

yarmidayoq 2.6 trillion so‘mdan oshib, iqtisodiy xavfsizlikka jiddiy tahdid

solmoqda. Hududiy kesimda jinoyatlarning asosiy qismi internet infratuzilmasi

rivojlangan Toshkent shahri, Samarqand va Andijon viloyatlari hissasiga

to‘g‘ri kelishi ilmiy tahlil natijasida aniqlandi.

Kiberjinoyatlarni tahlil qilish natijasida deepfake texnologiyalari

qo‘llaniladigan asosiy sohalarning aniq empirik tasnifi va ijtimoiy xavflilik

darajasi ishlab chiqildi. Tadqiqot materiallari shuni ko‘rsatadiki,

huquqbuzarliklarning salkam yarmi yaqin qarindoshlar qiyofasini klonlash

orqali amalga oshiriladigan moliyaviy firibgarliklar hisoblanadi. Shaxsiy

obro‘ga putur yetkazuvchi va shantaj xarakteridagi pornografik kontentlar

bilan bog‘liq holatlarda jabrlanuvchilarning mutlaq ko‘pchiligi ayollar

ekanligi alohida tashvishli holatdir. Shuningdek, siyosiy manipulyatsiya va

davlat arboblari nomidan yolg‘on buyruqlar tarqatish orqali ijtimoiy

barqarorlikka raxna solish tendensiyasi ham kriminologik jihatdan o‘rganildi.

Amaldagi Jinoyat kodeksining XX¹ bobi tahlili shuni ko‘rsatdiki, mavjud

normalar deepfake vositasida sodir etiladigan zamonaviy jinoyatlarni huquqiy

qamrab olishda yetarli darajada samarali emas. Hozirgi dispozitsiyalar asosan

kompyuter tizimiga ruxsatsiz kirishga tayanadi, biroq deepfake ochiq

manbalardagi ma’lumotlar asosida yaratilishi tizimli huquqiy bo‘shliqni yuzaga

keltirmoqda. Kodeksning ichki tuzilishini saqlab qolgan holda, ushbu

bo‘shliqni to‘ldirish uchun ilgari surilgan yangi moddaning kiritilishi

zarurligi asoslab berildi. Ushbu huquqiy islohot texnologik murakkab

jinoyatlarni aniq kvalifikatsiya qilish imkonini berib, axborot jamiyatida

qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Bugungi kunda sud amaliyotida deepfake bilan bog‘liq ishlarning 70 foizdan

ortig‘i jinoyat tarkibi yo‘qligi vaji bilan to‘xtatilib, javobgarlikning

muqarrarligi prinsipi buzilishiga yo‘l qo‘yilmoqda. Protsessual qonunchilikda

raqamli dalillarni tekshirishning aniq mexanizmlari, xususan, metadata va

hash-qiymatlarini solishtirish tartibi qat’iy belgilab qo‘yilmagan. Dalillash

jarayonidagi bunday texnik va huquqiy inqiroz kiberjinoyatchilar uchun o‘ziga

xos "huquqiy immunitet" muhiti shakllanishiga zamin yaratmoqda. Shu bois,

Jinoyat-protsessual kodeksining 109-moddasiga raqamli kriminalistika

talablarini kiritish sud-tergov tizimi samaradorligini oshirishning yagona

yo‘lidir.

O‘zbekiston kiberxavfsizlik reytingida ijobiy ko‘rsatkichlarga erishayotgan

bo‘lsa-da, deepfake bo‘yicha maxsus qonunchilikning yo‘qligi milliy

xavfsizlikning zaif nuqtasi bo‘lib qolmoqda. Xitoy va Yevropa Ittifoqi

tajribasida bunday ishlarning sudda ko‘rilish darajasi mamlakatimizdagi

ko‘rsatkichdan uch baravar yuqori ekanligi qonuniy bazaning mukammalligidan

dalolat beradi. Tadqiqot natijalari milliy qonunchilikni 2026–2030-yillar

davridagi ehtimoliy raqamli tahdidlarga moslashtirish kechiktirib bo‘lmas

strategik vazifa ekanini isbotladi. Yakuniy xulosa sifatida, JKga yangi

moddalarni joriy etish va raqamli dalillarni tekshirish metodikasini

tasdiqlash davlatning kiberxavfsizlik salohiyatini tubdan mustahkamlaydi.

O‘zbekistonda deepfake jinoyatchiligining yiliga 214 foizli keskin o‘sishi

nafaqat texnologik vositalarning ochiqligi, balki milliy huquqiy tizimning

ushbu tahdidga nisbatan hali ham "reaktiv" holatda ekanligidan dalolat beradi.

Global kiber-tahdidlarning qariyb yarmi generativ sun’iy intellekt mahsuli

bo’lgan media elementlarini qamrab olayotgan bir davrda, mamlakatimizda bunday

ishlarning sudgacha yetib borish darajasi bor-yo‘g‘i 28.6 foizni tashkil

etmoqda. Huquqni muhofaza qilish amaliyotidagi ushbu uzilish jinoyatchilarda

jazosizlik hissini shakllantirib, kiber-hujumlar ko‘lamini yanada

kengaytirishga xizmat qilmoqda. Vaziyatni barqarorlashtirish uchun mavjud

holatni shunchaki kuzatishdan voz kechib, faol va tizimli huquqiy profilaktika

strategiyasiga o‘tish davr talabidir.

Xalqaro tajriba tahlili shuni ko‘rsatadiki, Xitoyning raqamli tamg‘alash va

foydalanuvchilarni majburiy identifikatsiyalash modeli O‘zbekiston

kiber-muhiti uchun eng samarali yechim bo‘lishi mumkin. AQShning "Take It Down

Act" tajribasiga tayanib, platformalar zimmasiga noqonuniy generativ sun’iy

intellekt mahsuli bo’lgan kontentni 24–48 soat ichida o‘chirish majburiyatini

yuklash milliy xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi. Bunday

choralar nafaqat shantaj qurboni bo‘layotgan ayollar huquqlarini himoya

qiladi, balki mamlakatning xalqaro kiberxavfsizlik reytingidagi nufuzini

mustahkamlaydi. Xorijiy muvaffaqiyatli modellarni milliy qonunchilikka

adaptatsiya qilish deepfake orqali sodir etiladigan ijtimoiy xavfli

qilmishlarni jilovlashning strategik bosqichidir.

Jinoiy qonunchilikdagi tizimli bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida, generativ

sun’iy intellekt vositalari yordamida qasddan generativ sun’iy intellekt

mahsuli bo’lgan axborot yaratish va tarqatishni kriminallashuvchi taklif

etilayotgan yangi norma - shaxsning qadr-qimmatini kamsitish yoki davlat

manfaatlariga putur yetkazish maqsadida yaratilgan deepfake materiallari uchun

10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutadi. Ayniqsa, voyaga

yetmaganlarga nisbatan yoki davlat rahbari nomidan soxta ma’lumot tarqatish

kabi og‘irlashtiruvchi holatlar uchun yanada qat’iy sanksiyalar belgilanishi

shart. Ushbu moddaning joriy etilishi raqamli makonda sodir etiladigan

murakkab jinoyatlarga nisbatan adolatli huquqiy baho berish imkonini yaratadi.

Masalan, deepfake orqali davlat arboblari nomidan soxta bayonotlar tarqatish

holatlari nafaqat axborot tizimiga tajovuz, balki konstitutsiyaviy tuzum va

jamoat xavfsizligiga qarshi qaratilgan harakat sifatida baholanishi lozim.

Bunday qilmishlarni kvalifikatsiya qilishda, agar ular aholi orasida vahima

chiqarish yoki davlat boshqaruvini izdan chiqarishga qaratilgan bo‘lsa, JKning

244-1-moddasi bilan raqobatda taklif etilayotgan yangi moddaning maxsus

normalari qo‘llanilishi huquqiy adolatni ta’minlaydi. Bu yondashuv siyosiy

manipulyatsiyalarning jinoiy-huquqiy oqibatlarini aniq belgilash va davlat

suverenitetini raqamli tahdidlardan himoya qilish imkonini beradi

Raqamli dalillarning ishonchliligini ta’minlash maqsadida, JPKning

109-moddasiga deepfake materiallarini majburiy sud-kriminalistikasi

tekshiruvdan o‘tkazish tartibini belgilovchi qo‘shimchalar kiritish zarur.

Endilikda har qanday generativ sun’iy intellekt mahsuli bo’lgan kontent

SHA-256 yoki SHA-3 hash-qiymatlari hamda metadata tahlili orqali o‘zining

haqiqiyligini protsessual tasdiqlashi shart deb hisoblanadi. Bunday texnik

talablar sud jarayonida raqamli manipulyatsiyalarni aniqlashga va asossiz

dalillarni rad etishga xizmat qiluvchi huquqiy filtr vazifasini o‘taydi.

Forensik standartlarning qonuniy mustahkamlanishi kiberjinoyatlarni tergov

qilish samaradorligini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi.

Yakuniy xulosa shundan iboratki, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan kompleks

davlat dasturi doirasida IIV tizimida zamonaviy detektorlar bilan jihozlangan

milliy kriminalistik laboratoriya tashkil etish institutsional islohotlarning

o‘zagini tashkil etishi lozim. Telegram va TikTok kabi platformalarda

foydalanuvchilarni identifikatsiya qilish hamda barcha generativ sun’iy

intellekt mahsuli bo’lgan kontentlarni majburiy raqamli markirovka qilish

tizimi jiddiy nazoratga olinishi shart.

Jinoiy mazmundagi materiallarni provayderlar tomonidan 24 soat ichida

tarmoqdan o‘chirish mexanizmi kiber-hujumlarning zararli oqibatlarini

tezkorlik bilan bartaraf etishga yordam beradi. O‘zbekiston yurisdiksiyasidan

tashqarida bo‘lgan global platformalar (Telegram, TikTok, Meta) bilan o‘zaro

huquqiy yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi bitimlar (MLAT) va Budapesht

konvensiyasi doirasidagi hamkorlikni jadallashtirish, jinoiy maqsadlarda

yaratilgan sintetik kontentlarni bloklashning samarali huquqiy zanjirini

yaratadi. Aks holda, milliy qonunchilikda belgilangan talablar xorijiy

provayderlar uchun deklarativ xarakterda qolib ketishi xavfi mavjud. Ushbu

chora-tadbirlar majmuasi deepfake jinoyatlarini 80 foizga kamaytirish va

O‘zbekistonni kiberxavfsizlik bo‘yicha dunyoning yetakchi davlatlari qatoriga

qo‘shish imkonini beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

- O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. (2025-yil 27-iyun holatiga so‘nggi

tahrir). Lex.uz.

- O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. (2025). 109-modda

(Raqamli dalillar). Lex.uz.

- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-192-son Farmoni. (2024, 14-mart).

“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. Lex.uz.

- European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament

and of the Council (AI Act).

- People’s Republic of China. (2023). Deep Synthesis Provisions. Cyberspace

Administration of China (CAC).

- 6. Abdullaev, I. (2025). Central Asia’s vulnerability to Russian propaganda

and deepfakes in 2024–2025. Institute for War and Peace Reporting (IWPR).

- 7. Birrer, F., & Just, N. (2024). What we know and don’t know about

deepfakes: An investigation into the state of the research and regulatory

landscape. New Media & Society.

- International Telecommunication Union (ITU). (2024). Global Cybersecurity

Index 2024 Report.

- Times of Central Asia. (2025, November 3). AI-generated illegal content

surges 214 % in Uzbekistan. 22. Sumsub. (2023). Deepfake fraud report 2023.

- DeepStrike. (2025). Global Deepfake Statistics 2023–2025 Report.

- O‘zbekiston Respublikasi IIV Kiberxavfsizlik markazi. (2025). 1-yarim yillik

kriminogen hisobot (maxfiy materiallar asosida umumlashtirilgan).

- Delfino, R. (2025). Federal Rule of Evidence to Mitigate Deepfake

Deceptions. Loyola Law School Research Paper No. 2025-10.

- Gosse, C., & Burkell, J. (2020). Deepfakes: A systematic review of the

technology and its implications. Journal of Cybersecurity, 6(1), tyaa012.

- Zhao, L. (2025). China’s Deep Synthesis Provisions: A model for global AI

regulation? China Law Vision, 2025(2), 12–28.

RAQAMLI DALILLARNI TO‘PLASH VA

TEKSHIRISHNING NAZARIY-HUQUQIY TAHLILI HAMDA

KRIMINOLOGIK AHAMIYATI.

Muallif: Iroda Husanova

Konferensiya: “Huquqni muhofaza qilish faoliyatida sun’iy intellektni qo‘llash, zamonaviy kibertahdidlami o‘rganish va raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari” mavzusi bo‘yicha xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Bo'lim: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida raqamli kriminalistikaning dolzarb masalalari va amaliy yechimlar

Yuborilgan: 2026-04-22 14:38

Asl fayl: Tezis3_IIV_akademiya_konferensiya.docx

Abstract

Ushbu tezisda kiberjinoyatlarni tergov qilishda raqamli dalillarni to‘plash va

tekshirishning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularning kriminologik o‘ziga

xosliklari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi raqamli ma’lumotlarning

protsessual maqbulligini ta’minlash mexanizmlarini takomillashtirish,

xesh-qiymatlar orqali dalillar daxlsizligini kafolatlash hamda tergov

harakatlarida shaxsiy hayot daxlsizligini himoya qilishning huquqiy

yechimlarini ishlab chiqishdan iborat.

Kalit so'zlar

kiberjinoyat, raqamli dalillar, dalillarni to’plash va tekshirish, raqamli

kriminalistika, dalillarning maqbulligi, shaxsiy hayot daxlsizligi.

Maqola matni

Raqamli dalillarni to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy tahlili hamda

kriminologik ahamiyati.

Husanova Iroda Ilhomjon qizi

O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi

“Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” yo‘nalishi magistranti

husanovairoda317@gmail.com

Annotatsiya.Ushbu tezisda kiberjinoyatlarni tergov qilishda raqamli dalillarni

to‘plash va tekshirishning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularning

kriminologik o‘ziga xosliklari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi raqamli

ma’lumotlarning protsessual maqbulligini ta’minlash mexanizmlarini

takomillashtirish, xesh-qiymatlar orqali dalillar daxlsizligini kafolatlash

hamda tergov harakatlarida shaxsiy hayot daxlsizligini himoya qilishning

huquqiy yechimlarini ishlab chiqishdan iborat.

Kalit so‘zlar: kiberjinoyat, raqamli dalillar, dalillarni to’plash va

tekshirish, raqamli kriminalistika, dalillarning maqbulligi, shaxsiy hayot

daxlsizligi.

Аннотация. В данной работе анализируются теоретические и правовые основы сбора

и проверки цифровых доказательств при расследовании киберпреступлений и их

криминологической специфики. Цель исследования – усовершенствование механизмов

обеспечения процессуальной допустимости цифровых данных, гарантирование

целостности доказательств с помощью хэш-значений и разработка правовых решений

для защиты частной жизни в следственных действиях.

Ключевые слова: киберпреступность, цифровые доказательства, сбор и проверка

доказательств, цифровая криминалистика, допустимость доказательств,

конфиденциальность.

Abstract. This thesis analyzes the theoretical and legal foundations of

collecting and verifying digital evidence in the investigation of cybercrimes

and their criminological specifics. The purpose of the study is to improve

mechanisms for ensuring the procedural admissibility of digital data,

guarantee the integrity of evidence through hash values, and develop legal

solutions to protect privacy in investigative actions. Keywords: cybercrime,

digital evidence, collection and verification of evidence, digital forensics,

admissibility of evidence, privacy.

Kirish. Zamonaviy jinoyat-protsessual faoliyatda axborot texnologiyalarining

jadal rivojlanishi isbot qilish institutining an’anaviy arxitekturasini tubdan

transformatsiya qilmoqda. Kiberjinoyatchilikning transchegaraviy va

eksterritorial tabiati, raqamli izlarning o‘ta o‘zgaruvchanligi hamda virtual

makondagi identifikatsiya muammolari JPK 85-moddasida belgilangan dalillarni

to‘plash va tekshirish metodikasini yangilashni taqozo etadi.

Raqamli dalillarni to‘plash jarayoni moddiy obyektni jismoniy egallashdan

ko‘ra, virtual axborotni mantiqiy darajada aniqlash, uning yaxlitligini

xesh-qiymatlar orqali tasdiqlash va bitma-bit nusxa ko‘chirish kabi murakkab

texnik-huquqiy bosqichlarni qamrab oladi. Shu nuqtai nazardan, tadqiqotning

dolzarbligi raqamli ma’lumotlarni an’anaviy ashyoviy dalillardan farqlovchi

“raqamli kod” tabiatini huquqiy standartlashtirish va tergov harakatlarini

kiber-kriminalistik talablarga muvofiqlashtirish bilan belgilanadi.

Ushbu jarayonda asosiylik va protsessual kafolatlar muvozanatini ta’minlash,

ya’ni shaxsning konstitutsiyaviy daxlsizlik huquqini buzmasdan, raqamli

identifikatsiya zanjirini tiklash mexanizmlarini yaratish bugungi kunning

ustuvor vazifasidir.

Asosiy tahlil. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining

85-moddasiga muvofiq, isbot qilish jarayoni dalillarni to‘plash, tekshirish va

baholash bosqichlaridan iborat bo‘lib, ushbu bosqichlar o‘zaro uzviy bog‘liq

holda amalga oshiriladi. Mazkur jarayonning dastlabki va hal qiluvchi bosqichi

aynan dalillarni to‘plash hisoblanadi, chunki keyingi barcha protsessual

harakatlar aynan to‘plangan dalillarga tayanadi.

JPKning 87-moddasida dalillarni to‘plash surishtiruvchi, tergovchi, prokuror

va sud tomonidan tergov hamda sud harakatlarini o‘tkazish orqali amalga

oshirilishi belgilangan. Ushbu norma mazmunidan kelib chiqib, dalillarni

to‘plash jarayoni uchta asosiy bosqichni o‘z ichiga oladi: dalillarni

aniqlash, ularni protsessual tartibda mustahkamlash hamda olib qo‘yish.

Raqamli muhitda dalil jismoniy obyekt emas, balki elektron shakldagi ma’lumot

— ya’ni raqamli kodlar majmuasidan iborat bo‘ladi. Raqamli dalillarni to‘plash

jarayonida, avvalo, ish uchun ahamiyatga ega bo‘lgan elektron ma’lumotlar

manbai aniqlanadi. Bu jarayon an’anaviy obyektni topishdan farqli ravishda,

IP-manzillar, log-fayllar, foydalanuvchi faoliyati izlari kabi mantiqiy

axborotlarni aniqlashni nazarda tutadi. Raqamli dalillar "oson o‘zgaruvchan"

(volatile) tabiati tufayli ularni aniqlash va saqlashda soniyalar hal qiluvchi

ahamiyatga ega.

Orin Kerr raqamli dalillarni to‘plashni uchta asosiy bosqichga ajratadi:

- Uchinchi shaxslardan ma’lumot olish: Tergovchi dastlab provayderlar (ISP),

banklar yoki bulutli xizmatlardan saqlanayotgan ma’lumotlarni so‘rab oladi.

- Istiqbolli kuzatuv (Prospective Surveillance): Agar o‘tmishdagi izlar o‘chib

ketgan bo‘lsa, kelajakdagi trafikni monitoring qilish va qayd etish

moslamalari o‘rnatiladi.

- Maqsadli qurilmani ekspertiza qilish: Gumonlanuvchining kompyuteri yoki

mobil qurilmasini bevosita tintuv qilish va undagi ma’lumotlarni tahlil

qilish.

Raqamli dalillarni to‘plash bosqichi yakunlangach, jinoyat ishini yuritishda

navbatdagi muhim jarayon — ularni tekshirish masalasi yuzaga keladi. Mazkur

bosqichning asosiy vazifasi to‘plangan raqamli ma’lumotlar orasidan ish uchun

ahamiyatga ega bo‘lgan holatlarni aniqlash, ularni tahlil qilish va

protsessual jihatdan mustahkamlashdan iboratdir. Shu nuqtai nazardan,

“tekshirish” tushunchasining huquqiy tabiati va uning Jinoyat-protsessual

kodeksida nazarda tutilgan tergov harakatlari bilan o‘zaro nisbati alohida

ilmiy tahlilni talab etadi.

O‘zbekiston Respublikasi JPKning 135–139-moddalarida tartibga solingan ko‘zdan

kechirish tergov harakati sifatida jinoyat izlarini aniqlash, voqea joyi va

ashyolarning holatini o‘rganishga qaratilgan. An’anaviy huquqiy yondashuvda

ko‘zdan kechirish tergovchining bevosita sezgi a’zolari orqali idrok etishiga

asoslanadi. Biroq raqamli dalillar tabiatining o‘ziga xosligi ushbu

yondashuvni to‘liq qo‘llash imkonini bermaydi.

Raqamli dalillarni tekshirish maxsus dasturiy vositalar va texnik bilimlarga

asoslangan kompleks tahlil jarayoni sifatida namoyon bo‘ladi. Amaliyotda bu

jarayon dastlabki tahlil (tergovchi va mutaxassis ishtirokida) hamda chuqur

texnik tadqiqot (sud ekspertizasi) bosqichlaridan iborat bo‘lib, o‘zida tergov

va ekspert faoliyati elementlarini mujassam etadi.

Ilmiy yondashuv. Tadqiqot doirasida raqamli dalillar bilan ishlashning huquqiy

tabiatini aniqlash maqsadida bir qator konseptual ilmiy yondashuvlar ilgari

surildi.

Birinchidan, isbot qilish metodologiyasining transformatsiyasi asoslab

berildi. Raqamli dalillarni to‘plash jarayoni an’anaviy “jismoniy egallash”

modelidan “virtual nusxalash” modeliga o‘tishi ilmiy jihatdan isbotlandi. Shu

nuqtai nazardan, Jinoyat-protsessual kodeksining 87-moddasi doirasida raqamli

dalillarni fiksatsiya qilishning huquqiy asosi sifatida jismoniy muhrlash

emas, balki ma’lumotlarning matematik yaxlitligini ta’minlovchi xesh-qiymatlar

ustuvorligi nazariy jihatdan asoslandi.

Ikkinchidan, kriminalistik izlar nazariyasining yangi talqini ishlab chiqildi.

Tadqiqotda “iz” tushunchasining an’anaviy moddiy shakldan mantiqiy-raqamli

shaklga o‘tishi tahlil qilinib, raqamli izlarning o‘ta o‘zgaruvchanligi

inobatga olingan holda tergov faoliyatida “tezkor fiksatsiya qilish” prinsipi

hamda ma’lumotlarni bitma-bit nusxalash (imaging) standarti ilmiy muomalaga

kiritildi.

Uchinchidan, kiberjinoyat subyektini aniqlashga qaratilgan identifikatsiya

jarayonining uch bo‘g‘inli tizimi asoslandi. An’anaviy yondashuvlardan farqli

ravishda, “virtual shaxs – qurilma – jismoniy shaxs” zanjiri ishlab chiqilib,

unda IP-manzillar, MAC-manzillar va biometrik ma’lumotlar kabi

identifikatorlar faqat o‘zaro bog‘liqlikda baholangandagina protsessual isbot

kuchiga ega bo‘lishi ko‘rsatib berildi.

To‘rtinchidan, raqamli dalillarni tekshirish jarayonida huquqiy va texnik

bilimlar sintezi zarurligi asoslandi. Mazkur jarayon an’anaviy “ko‘zdan

kechirish” tergov harakati doirasidan chiqib, maxsus texnik vositalar va

bilimlarga asoslangan murakkab tahlilni talab etishi bilan tavsiflanadi. Shu

sababli, raqamli tekshiruvning huquqiy tabiati tergov va ekspert faoliyati

elementlarini o‘zida mujassam etgan kompleks protsessual jarayon sifatida

izohlandi.

Beshinchidan, protsessual kafolatlarning kiber-etik standarti ishlab chiqildi.

Xususan, raqamli dalillarni to‘plash jarayonida shaxsiy hayot daxlsizligini

ta’minlash maqsadida “relevanthik filtri” konsepsiyasi ilgari surilib, unga

ko‘ra tergov organlari tomonidan faqat jinoyatga aloqador bo‘lgan axborot

segmentlarini ajratib olishning huquqiy mexanizmlari asoslab berildi.

Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy axborot

texnologiyalarining jadal rivojlanishi jinoyat-protsessual faoliyatda dalillar

bilan ishlashning an’anaviy yondashuvlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan,

raqamli dalillarni to‘plash va tekshirish jarayoni moddiy obyektlarga

asoslangan klassik modeldan farqli ravishda, axborotning mantiqiy tabiatini,

uning o‘zgaruvchanligini hamda texnik xususiyatlarini inobatga oluvchi yangi

metodologiyani talab etadi. Kriminalistik nuqtai nazardan, iz tushunchasining

transformatsiyasi, ya’ni moddiy shakldan raqamli shaklga o‘tishi, tergov

faoliyatida tezkorlik va aniqlik tamoyillarining ustuvorligini belgilab

beradi. Shu bilan birga, kiberjinoyatlarda shaxsni aniqlashning murakkabligi

uch bosqichli identifikatsiya modeli orqali tizimli yondashuvni talab etishi

asoslab berildi. Raqamli dalillar bilan ishlashda huquqiy va texnik

bilimlarning integratsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Tergovchining texnik

savodxonligi dalillarning protsessual maqbulligini ta’minlashning zarur sharti

sifatida namoyon bo‘ladi.

Umuman olganda, raqamli dalillarni to‘plash va tekshirishning samaradorligi

ularning qonuniy, texnik jihatdan to‘g‘ri va tezkor amalga oshirilishiga

bevosita bog‘liqdir. Mazkur jarayonda inson huquqlari, ayniqsa shaxsiy hayot

daxlsizligini ta’minlash bilan jinoyatni fosh etish manfaatlari o‘rtasida

muvozanatni saqlash ustuvor vazifa bo‘lib qoladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

- O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi // Qonunchilik

ma’lumotlari milliy bazasi, 22.09.1994-y. (2026-yil tahriri).

- O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi // Qonunchilik ma’lumotlari

milliy bazasi, 01.05.2023-y.

- O‘zbekiston Respublikasining “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni.

15.04.2022-yildagi O‘RQ-764-son // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,

16.04.2022-y.

- O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni.

11.12.2003-yildagi 560-II-son // O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining

Axborotnomasi, 2004-y., 1-2-son, 10-modda.

- Casey E. Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers,

and the Internet. 3rd Edition. – Academic Press, 2011. – 840 p.

- ISO/IEC 27037:2012. Information technology — Security techniques —

Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of

digital evidence.